Rudrashtakam - 1¶

The Shloka¶

———

नमामीशमीशाननिर्वाणरूपं विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम् ।

निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम् ॥

———

నమామీశమీశాననిర్వాణరూపం విభుం వ్యాపకం బ్రహ్మవేదస్వరూపమ్ ।

నిజం నిర్గుణం నిర్వికల్పం నిరీహం చిదాకాశమాకాశవాసం భజేఽహమ్ ॥

———

Namāmīśamīśānanirvāṇarūpaṁ vibhuṁ vyāpakaṁ brahmavedasvarūpam ।

Nijaṁ nirguṇaṁ nirvikampaṁ nirīhaṁ cidākāśamākāśavāsaṁ bhaje’ham ॥

———

Meaning / Summary¶

శైవమతంలో పరమశివుడి యొక్క ప్రధాన తాత్విక లక్షణాలను ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది. ఇది శివుడిని కేవలం దేవతగా కాకుండా పరమ వాస్తవం, బ్రహ్మన్‌గా తెలియజేస్తుంది. ‘నిర్వాణరూపం’ అని వర్ణించడం ద్వారా, జనన మరణ చక్రం నుండి విముక్తిని ప్రసాదించే ఆయన పాత్రను హైలైట్ చేస్తుంది. ఆయన ‘విభు’ మరియు ‘వ్యాపక’ స్వభావం ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని సూచిస్తుంది, ఆయనకు మించి ఏదీ లేదని అర్థం. ‘బ్రహ్మవేదస్వరూపం’తో ఆయనను గుర్తించడం సృష్టికి మరియు దివ్య జ్ఞానానికి మూలంగా ఆయనను ఉన్నత స్థానంలో ఉంచుతుంది. ‘నిర్గుణ’, ‘నిర్వికల్ప’, మరియు ‘నిరీహ’ అనే పదాలు ఆయన అతీతమైన స్వభావాన్ని వివరిస్తాయి, భౌతిక పరిమితులు, ద్వంద్వాలు మరియు లౌకిక కోరికలకు అతీతంగా, ఉనికి యొక్క స్వచ్ఛమైన రూపాన్ని సూచిస్తాయి. ‘చిదాకాశ’ మరియు ‘ఆకాశవాసం’ ఆయన అనంతమైన, సర్వవ్యాప్తమైన చైతన్యాన్ని తెలియజేస్తాయి, ఇది అన్ని ప్రదేశాలలో వ్యాపించి ఉంటుంది. ఈ శ్లోకం భక్తులను శివుడిని అంతిమ, నిర్గుణ, మరియు సర్వవ్యాప్త చైతన్యంగా ధ్యానించమని ప్రోత్సహిస్తుంది, ఇది ఆధ్యాత్మిక సాక్షాత్కారానికి మరియు మోక్షానికి దారితీస్తుంది.

మోక్ష స్వరూపుడైన, అంతటా వ్యాపించియున్న, బ్రహ్మ, వేద స్వరూపుడైన ఆ ఈశునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను. సహజమైన, గుణములు లేని, వికల్పములు లేని, కోరికలు లేని, జ్ఞానాకాశ స్వరూపుడు, ఆకాశములో నివసించువాడైన ఆ పరమశివుని నేను భజిస్తున్నాను.

రుద్రాష్టకంలోని ఈ శ్లోకం పరమశివుడిని పరమ మోక్ష స్వరూపుడిగా, సర్వవ్యాపిగా వర్ణిస్తుంది. ఆయన బ్రహ్మ, వేదాల స్వరూపుడు, సృష్టికర్తగా మరియు సమస్త జ్ఞానానికి మూలంగా ప్రకటించబడ్డాడు. ఇంకా, ఆయన సహజమైనవాడు, నిర్గుణుడు (భౌతిక లక్షణాలు లేనివాడు), నిర్వికల్పుడు (మార్పులేనివాడు), నిరీహుడు (కోరికలు లేనివాడు) అని స్తుతించబడ్డాడు. ఆయన చిదాకాశ స్వరూపుడు (జ్ఞానాకాశం) మరియు ఆకాశం వలె అన్ని చోట్లా నివసించేవాడు అని వర్ణించబడింది, ఇది ఆయన అంతులేని మరియు సర్వవ్యాప్త స్వభావాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. భక్తుడు అటువంటి అతీంద్రియ మరియు సర్వవ్యాప్త ప్రభువు పట్ల ప్రగాఢమైన భక్తిని మరియు ఆరాధనను వ్యక్తం చేస్తాడు.

This shloka is significant as it encapsulates the core philosophical attributes of Lord Shiva in Shaivism. It presents Shiva not just as a deity but as the ultimate reality, Brahman. By describing Him as ‘Nirvana-rupa’, it highlights His role as the bestower of liberation from the cycle of birth and death. His ‘Vibhu’ and ‘Vyapaka’ nature signifies His omnipresence and pervasiveness, implying that nothing exists outside of Him. Identifying Him with ‘Brahma-veda-svarupam’ elevates Him as the source of creation and divine knowledge. The terms ‘Nirguna’, ‘Nirvikalpa’, and ‘Niriha’ describe His transcendent nature, beyond all material limitations, dualities, and worldly desires, representing the purest form of existence. ‘Chidakasha’ and ‘Akashavasam’ convey His infinite, all-encompassing consciousness, permeating all space. This shloka encourages devotees to meditate on Shiva as the ultimate, attributeless, and all-pervading consciousness, leading to spiritual realization and liberation.

I bow to Lord Ishana, whose form is liberation, who is omnipresent and all-pervading, and who is the very embodiment of Brahma and the Vedas. I worship that inherent, attribute-less, unwavering, desire-less Lord, who is the cosmic consciousness and who resides everywhere like the sky.

This verse from Rudrashtakam describes Lord Shiva as the embodiment of ultimate liberation (Nirvana), the omnipresent and all-pervading Supreme Being. He is identified with Brahma and the Vedas, signifying His role as the creator and the source of all knowledge. The verse further glorifies Him as inherent (nija), free from all material attributes (nirguna), unwavering and unchangeable (nirvikalpa), and devoid of desires (niriha). He is depicted as the cosmic consciousness (chidākāśa) and one who dwells everywhere, like the vast sky (ākāśavāsam), emphasizing His boundless and all-encompassing nature. The devotee expresses profound reverence and worship for such a transcendent and immanent Lord.

Sentence - 1¶

———

नमामीशमीशाननिर्वाणरूपं विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम् ।

———

Meaning¶

మోక్ష స్వరూపుడైన, అంతటా వ్యాపించియున్న, బ్రహ్మ, వేద స్వరూపుడైన ఆ ఈశునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

I bow to Lord Ishana, whose form is liberation, who is omnipresent and all-pervading, and who is the very embodiment of Brahma and the Vedas.

Meaning of Words¶

नमामि	నమామి		namāmi
నేను నమస్కరిస్తున్నాను ‘నమ్’ అనే ధాతువు నుండి వచ్చింది. ‘నమామి’ అంటే “నేను వంగి నమస్కరిస్తున్నాను” లేదా “నేను నా వందనం సమర్పిస్తున్నాను” అని అర్థం. ఇది లోతైన గౌరవాన్ని మరియు వినయాన్ని వ్యక్తపరుస్తుంది.		From the root ‘nam’ (to bow, to salute). ‘Namāmi’ means “I bow down” or “I offer my obeisance”. It expresses deep respect and humility.
ईशम्	ఈశమ్		īśam
ఈశుడికి ‘ఈశ’ అంటే ప్రభువు, పాలకుడు లేదా యజమాని. ఇక్కడ ఇది ముఖ్యంగా శైవమతంలో పరమశక్తిగా పూజించబడే పరమశివుడిని సూచిస్తుంది.		‘Īśa’ refers to the Lord, the ruler, controller, or master. Here it specifically refers to Lord Shiva, the supreme being in Shaivism.
ईशाननिर्वाणरूपम्	ఈశాననిర్వాణరూపమ్		īśānanirvāṇarūpam
ఈశాన రూపం మరియు మోక్ష స్వరూపుడు ‘ఈశాన’ అనేది శివుడి పంచముఖాలలో ఒకటి, ఇది ఈశాన్య దిశకు అధిపతి మరియు మోక్షం, ప్రళయంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ‘నిర్వాణ’ అంటే పరమ మోక్షం, దుఃఖాల నివారణ, పరిపూర్ణ శాంతి మరియు ఆనందం. ‘రూపమ్’ అంటే స్వరూపం లేదా స్వభావం. కనుక, ఈ సమాస పదం శివుడిని ఈశాన అంశం యొక్క ప్రతిరూపంగా మరియు మోక్షం యొక్క సారాంశంగా వర్ణిస్తుంది.		whose form is Ishana and liberation ‘Īśāna’ is one of the five faces (Panchamukha) of Shiva, representing the ruler or controller of the North-East direction and is associated with liberation and cosmic dissolution. ‘Nirvāṇa’ means ultimate liberation, cessation of suffering, a state of perfect peace and bliss. ‘Rūpam’ means form or nature. So, this compound word describes Shiva as the embodiment of Ishana aspect and the very essence of liberation.
विभुम्	విభుమ్		vibhum
‘విభు’ అంటే సర్వవ్యాపి, సర్వశక్తిమంతుడు. ఇది ప్రభువు యొక్క అనంతమైన వ్యాప్తిని మరియు పరమ శక్తిని సూచిస్తుంది, అంటే ఆయన ఎల్లప్పుడూ అన్ని చోట్లా ఉంటాడని అర్థం.		the all-pervading ‘Vibhu’ means omnipresent, all-pervading, mighty, powerful. It indicates the Lord’s infinite expanse and supreme power, suggesting He is present everywhere at all times.
व्यापकम्	వ్యాపకమ్		vyāpakam
అంతటా వ్యాపించినవాడు ‘వ్యాపక’ అంటే వ్యాపించియున్నది, విస్తరించినది, అంతటా వ్యాపించినది. ‘విభు’ వలె, ఇది భగవంతుని ఉనికిని ప్రతిచోటా, ఉనికి యొక్క అన్ని అంశాలలో, ఒక సూక్ష్మమైన సారాంశం వలె అన్నింటినీ వ్యాపింపజేస్తుందని నొక్కి చెబుతుంది.		the pervasive ‘Vyāpaka’ means pervasive, extensive, spread throughout. Similar to ‘Vibhu’, it emphasizes the Lord’s presence everywhere, in all aspects of existence, like a subtle essence permeating everything.
ब्रह्मवेदस्वरूपम्	బ్రహ్మవేదస్వరూపమ్		brahmavedasvarūpam
బ్రహ్మ మరియు వేద స్వరూపుడు ‘బ్రహ్మ’ ఇక్కడ సృష్టికర్త దేవతను లేదా మరింత లోతుగా, పరమ వాస్తవాన్ని లేదా విశ్వ సూత్రాన్ని (బ్రహ్మన్‌) సూచిస్తుంది. ‘వేద’ అంటే పవిత్ర గ్రంథాలు, సమస్త దివ్య జ్ఞానానికి మూలం. ‘స్వరూపమ్’ అంటే సారాంశ స్వభావం, నిజమైన రూపం, లేదా ప్రతిరూపం. కనుక, ఈ పదబంధం శివుడు సృష్టికి, పరమ వాస్తవానికి, మరియు సకల పవిత్ర జ్ఞానానికి మూలమని అర్థం.		whose essence is Brahma and the Vedas ‘Brahma’ here can refer to the creator deity, or more profoundly, to Brahman, the ultimate reality or cosmic principle. ‘Veda’ refers to the sacred scriptures, the source of all divine knowledge. ‘Svarūpam’ means essential nature, true form, or embodiment. So, this phrase means Shiva is the very being of creation, the ultimate reality, and the source of all sacred wisdom.

Sentence - 2¶

———

निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम् ॥

———

Meaning¶

సహజమైన, గుణములు లేని, వికల్పములు లేని, కోరికలు లేని, జ్ఞానాకాశ స్వరూపుడు, ఆకాశములో నివసించువాడైన ఆ పరమశివుని నేను భజిస్తున్నాను.

I worship that inherent, attribute-less, unwavering, desire-less Lord, who is the cosmic consciousness and who resides everywhere like the sky.

Meaning of Words¶

निजम्	నిజమ్		nijam
‘నిజ’ అంటే స్వంత, సహజమైన, అంతర్గత, సత్యమైన, వాస్తవమైన. ఇది ప్రభువు స్వయంభువు, ప్రాథమికమైనవాడు మరియు ఆయన స్వభావం ఆయన సొంతమైనది, మరేదాని నుండి ఉద్భవించనిది అని సూచిస్తుంది.		the inherent ‘Nija’ means one’s own, innate, inherent, true, real. It implies that the Lord is self-existent, fundamental, and his nature is his own, not derived from anything else.
निर्गुणम्	నిర్గుణమ్		nirguṇam
గుణములు లేని ‘నిర్’ (లేకుండా) + ‘గుణ’ (లక్షణాలు, గుణాలు). ఇది భౌతిక ప్రకృతి యొక్క మూడు గుణాలకు (సత్వ, రజో, తమో - భౌతిక స్వభావం యొక్క లక్షణాలు) అతీతమైన పరమాత్మ యొక్క అతీతమైన స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది మరియు అందువల్ల భౌతిక ప్రపంచం యొక్క పరిమితులకు లేదా మార్పులకు లోబడి ఉండడు.		without attributes ‘Nir’ (without) + ‘guṇa’ (attributes, qualities). It refers to the transcendental nature of the Supreme Being, who is beyond the three gunas (Sattva, Rajas, Tamas - qualities of material nature) and therefore not subject to the limitations or changes of the material world.
निर्विकल्पम्	నిర్వికల్పమ్		nirvikampam
వికల్పములు లేని ‘నిర్’ (లేకుండా) + ‘వికల్ప’ (సందేహం, ప్రత్యామ్నాయం, మార్పు, భావన). ఇది నిశ్చలమైన, సంపూర్ణమైన, మార్పులేని, అన్ని ద్వంద్వాలకు, భేదాలకు మరియు మానసిక నిర్మాణాలకు అతీతమైన అని అర్థం. ప్రభువు రెండవది లేనివాడు, ఏ రూపంలోని భేదానికైనా అతీతుడు.		without alternatives ‘Nir’ (without) + ‘vikalpa’ (doubt, alternative, modification, conceptualization). It means unwavering, absolute, immutable, beyond all dualities, distinctions, and mental constructs. The Lord is one without a second, beyond any form of differentiation.
निरीहम्	నిరీహమ్		nirīham
కోరికలు లేని ‘నిర్’ (లేకుండా) + ‘ఈహ’ (కోరిక, ప్రయత్నం, కార్యకలాపం). ఇది ప్రభువు పూర్తిగా స్వయంసమృద్ధి గలవాడని (ఆప్తకామ) మరియు నెరవేరని కోరికలు, ఉద్దేశ్యాలు లేదా ఏదైనా సాధించడానికి బాహ్య ప్రయత్నాల అవసరం లేనివాడని సూచిస్తుంది. ఆయన పరిపూర్ణంగా సంతుష్టుడు.		without desires ‘Nir’ (without) + ‘īhā’ (desire, effort, activity). It implies that the Lord is completely self-sufficient (āptakāma) and has no unfulfilled desires, intentions, or need for external efforts to achieve anything. He is perfectly content.
चिदाकाशम्	చిదాకాశమ్		cidākāśam
జ్ఞానాకాశం ‘చిత్’ (చైతన్యం, స్వచ్ఛమైన తెలివి, అంతిమ జ్ఞానం) + ‘ఆకాశ’ (ఆకాశం, అంతరిక్షం). ఇది స్వచ్ఛమైన చైతన్యం యొక్క అనంతమైన, సర్వవ్యాప్తమైన ఆకాశాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది భౌతిక ఆకాశం వలె అన్నింటినీ కలిగి ఉంటుంది, అనంతమైనది, సూక్ష్మమైనది మరియు సమస్త ఉనికికి ఆధారభూతమైనది.		the consciousness-sky ‘Cit’ (consciousness, pure intelligence, ultimate knowledge) + ‘ākāśa’ (sky, space). It refers to the infinite, all-pervading space of pure consciousness, which is boundless, subtle, and the substratum of all existence, just like the physical sky encompasses everything.
आकाशवासम्	ఆకాశవాసమ్		ākāśavāsam
ఆకాశములో నివసించువాడు ‘ఆకాశ’ (ఆకాశం, అంతరిక్షం) + ‘వాసమ్’ (నివాసం, నివసించుట). ఇది ఆకాశంలో నివసించువాడు అని అర్థం, లేదా అలంకారికంగా, ఆకాశం వలె సర్వవ్యాపి మరియు అన్ని ప్రదేశాలలో వ్యాపించి ఉన్నవాడు అని అర్థం, ఇది విశాలమైనది మరియు అన్నింటినీ తనలో కలిగి ఉంటుంది.		who dwells in the sky (everywhere) ‘Ākāśa’ (sky, space) + ‘vāsam’ (dwelling, residing). It means one who resides in the sky, or metaphorically, one who is omnipresent and pervades all space, like the sky itself, which is vast and contains everything within it.
भजेऽहम्	భజేఽహమ్		bhaje’ham
నేను భజిస్తున్నాను ‘భజే’ (నేను పూజిస్తున్నాను, ఆరాధిస్తున్నాను, సేవిస్తున్నాను, ఆశ్రయిస్తున్నాను) + ‘అహమ్’ (నేను). ‘భజేఽహమ్’ అనే పదం భక్తుని వ్యక్తిగత భక్తి, ఆరాధన మరియు దైవానికి శరణాగతిని సూచిస్తుంది.		‘Bhaje’ (I worship, I adore, I serve, I resort to) + ‘aham’ (I). The combination ‘bhaje’ham’ signifies the devotee’s personal act of devotion, adoration, and surrender to the divine being.