Rudrashtakam - 3

The Shloka

———

तुषाराद्रिसंकाशगौरं गभीरं मनोभूतकोटिप्रभाश्रीशरीरम् ।

स्फुरन्मौलिकल्लोलिनीचारुगङ्गा लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजङ्गा ॥

———

Tuṣārādrisaṁkāśagauram gabhīram Manobhūṭakoṭiprabhāśrīśarīram.

Sphuranmaulikallolinīcārugaṅgā Lasadbhālabālēndu Kaṇṭhe bhujaṅgā.

———

Meaning / Summary

हा श्लोक भगवान शंकरांच्या भव्य आणि विस्मयकारक रूपाचे सजीव वर्णन करतो. तो अनेक प्रतिष्ठित गुणधर्म अधोरेखित करतो: त्यांचा हिमासारखा शुभ्र वर्ण शुद्धता, अनासक्ती आणि हिमालयातील त्यांचे निवासस्थान दर्शवतो. त्यांची गंभीर उपस्थिती त्यांची असीम बुद्धिमत्ता आणि शांत स्वभाव दर्शवते. कोट्यवधी कामदेवांसारखे तेज त्यांची अतुलनीय सुंदरता दर्शवते, जी सर्व ऐहिक आकर्षणाच्या पलीकडची आहे, तरीही ते वासनेने प्रभावित होत नाहीत (कारण त्यांनी कामदेवाला जाळले होते). त्यांच्या डोक्यावर गंगा असणे हे त्यांचे जीवनाचे पालनपोषण करणारे आणि पापांना शुद्ध करणारे रूप दर्शवते, कारण त्यांनी शक्तिशाली गंगा नदीला धारण केले. त्यांच्या कपाळावरील चंद्रकोर वेळ, ज्ञान आणि शांततेवर त्यांचे दैवी नियंत्रण दर्शवते. त्यांच्या गळ्याभोवतीचे सर्प मृत्यू आणि धोकादायक शक्तींवर त्यांचे प्रभुत्व आणि त्यांचे अंतिम संरक्षक म्हणून त्यांची भूमिका दर्शवतात. हा श्लोक भक्तांना शंकरांच्या दैवी रूपाची कल्पना करण्यास आणि त्यावर ध्यान करण्यास मदत करतो, भक्ती आणि आदर वाढवतो.

त्यांचा वर्ण बर्फाच्या पर्वताप्रमाणे शुभ्र आणि ते अत्यंत गंभीर आहेत. त्यांचे शरीर करोडो कामदेवांच्या तेजाने आणि सौंदर्याने युक्त आहे. त्यांच्या मस्तकावर चमकणारी सुंदर गंगा नदी आहे, त्यांच्या कपाळावर तेजस्वी चंद्रकोर आहे आणि त्यांच्या गळ्यात सर्प आहेत.

हा श्लोक भगवान शंकरांच्या दैवी रूपाचे वर्णन करतो, ज्यात त्यांचा हिम-शुभ्र वर्ण, गंभीर स्वभाव, अतुलनीय सौंदर्य, त्यांच्या डोक्यातून वाहणारी पवित्र गंगा, कपाळावरील चंद्रकोर आणि गळ्यातले सर्प यांचा समावेश आहे. प्रत्येक घटक त्यांची सर्वोच्च गुणधर्म आणि अस्तित्वाच्या विविध पैलूंवरील त्यांचे प्रभुत्व दर्शवतो.

This shloka vividly describes the majestic and awe-inspiring form of Lord Shiva. It highlights several iconic attributes: His snow-like complexion symbolizes purity, detachment, and His abode in the Himalayas. His profound presence denotes His infinite wisdom and tranquil nature. The luster of millions of Cupids signifies His unparalleled beauty that transcends all worldly charm, yet He remains unaffected by desire (as He burnt Kama). Ganga on His head represents His role as the sustainer of life and purifier of sins, having held the powerful river Ganga. The crescent moon on His forehead symbolizes divine control over time, knowledge, and tranquility. Serpents around His neck denote His mastery over death and dangerous forces, and His role as the ultimate protector. This shloka helps devotees visualize and meditate upon the divine form of Shiva, evoking devotion and reverence.

His complexion is as fair as a mountain of snow, and His presence is profound. His body shines with the splendor of millions of Cupids. On His head, the beautiful waves of the shining Ganga flow, a luminous crescent moon adorns His forehead, and serpents encircle His neck.

This verse describes Lord Shiva’s divine appearance, emphasizing His snow-white complexion, profound demeanor, unparalleled beauty, the sacred Ganga flowing from His head, the crescent moon on His forehead, and serpents adorning His neck. Each element symbolizes His supreme attributes and mastery over various aspects of existence.

Sentence - 1

———

तुषाराद्रिसंकाशगौरं गभीरं मनोभूतकोटिप्रभाश्रीशरीरम्

———

Meaning

त्यांचा वर्ण बर्फाच्या पर्वताप्रमाणे शुभ्र आणि ते अत्यंत गंभीर आहेत; त्यांचे शरीर करोडो कामदेवांच्या तेजाने आणि सौंदर्याने युक्त आहे.

His complexion is as fair as a mountain of snow and His presence is profound; His body shines with the splendor of millions of Cupids.

Meaning of Words

तुषाराद्रिसंकाशगौरं		Tuṣārādrisaṁkāśagauram
तुषार म्हणजे ‘बर्फ’, अद्री म्हणजे ‘पर्वत’, संकाश म्हणजे ‘सारखा, समान’ आणि गौर म्हणजे ‘शुभ्र, गोरा’. याचा अर्थ ‘बर्फाच्या पर्वताप्रमाणे शुभ्र’, भगवान शंकरांच्या शुद्ध आणि तेजस्वी कांतीचे वर्णन.		White as a mountain of snow Tuṣāra means ‘snow’, adri means ‘mountain’, saṁkāśa means ‘like, similar to’, and gaura means ‘fair, white’. So, ‘white like a snow mountain’, referring to Lord Shiva’s pure and radiant complexion.
गभीरं		Gabhīram
गंभीर, उदात्त किंवा सखोल; शहाणपण आणि शांतता दर्शविणारा एक गंभीर आणि शांत स्वभाव.		profound, majestic Deep, solemn, or profound; indicating a majestic and serious demeanor that embodies wisdom and tranquility.
मनोभूतकोटिप्रभाश्रीशरीरम्		Manobhūṭakoṭiprabhāśrīśarīram
करोडो कामदेवांच्या तेजाने आणि सौंदर्याने युक्त शरीर मनोभूत (कामदेव) कोटि (करोडो) प्रभा (तेज, कांती) श्री (सौंदर्य, वैभव) शरीरम् (शरीर). या वाक्यांशाचा अर्थ असा आहे की त्यांचे शरीर करोडो कामदेवांच्या एकत्रित आकर्षणापेक्षा आणि तेजापेक्षाही अधिक सुंदर आहे, तरीही ते वासनेच्या पलीकडे आहेत.		body endowed with the splendor of millions of Cupids Manobhūta (Kama or Cupid) koṭi (millions) prabhā (luster, splendor) śrī (beauty, glory) śarīram (body). This phrase means His body possesses a beauty that surpasses the combined charm and radiance of millions of Cupids, yet He is beyond desire.

Sentence - 2

———

स्फुरन्मौलिकल्लोलिनीचारुगङ्गा लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजङ्गा ॥

———

Meaning

त्यांच्या मस्तकावर चमकणारी सुंदर गंगा नदी आहे, त्यांच्या कपाळावर तेजस्वी चंद्रकोर आहे आणि त्यांच्या गळ्यात सर्प आहेत.

On His head, the beautiful waves of the shining Ganga flow, a luminous crescent moon adorns His forehead, and serpents encircle His neck.

Meaning of Words

स्फुरन्		Sphuran
कंपणारी, चमकणारी किंवा तेजस्वी; ऊर्जा आणि चैतन्याने भरलेली वस्तू दर्शवणारे.		Vibrating, gleaming, or shining; indicating something that is radiant and alive with energy.
मौलि		Mauli
मस्तक, शिरोभाग डोक्याचा वरचा भाग किंवा मुकुट, अनेकदा शंकरांच्या जटांना संदर्भित करते जिथे गंगा वास करते.		head, crown The top of the head or a crown, often referring to Shiva’s matted locks where Ganga resides.
कल्लोलिनी		Kallolinī
नदी, लाटांनी युक्त एक नदी, विशेषतः अनेक लाटा असलेली; गंगेच्या प्रवाहाचा उल्लेख.		river, wavy A river, specifically one with many waves; referring to the flow of the Ganga.
चारुगङ्गा		Cārugaṅgā
चारु म्हणजे ‘सुंदर’ आणि गंगा ही पवित्र नदी आहे. एकत्र, ते शंकरांच्या मस्तकातून वाहणाऱ्या सुंदर गंगा नदीचा संदर्भ देते.		beautiful Ganga Cāru means ‘beautiful’ and Gaṅgā is the sacred river. Together, it refers to the beautiful river Ganga flowing from Shiva’s head.
लसद्		Lasad
तेजस्वी, चमकणारी तेजस्वीपणे चमकणारी, लखलखीत; त्यांच्या कपाळावरील चंद्राच्या तेजस्वी गुणधर्मावर जोर देते.		shining, gleaming Shining brightly, glistening; emphasizing the luminous quality of the moon on his forehead.
भाल		Bhāla
कपाळ, जे शंकरांच्या प्रतिमेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.		The brow or forehead, a prominent part of Shiva’s iconography.
बालेन्दु		Bālēndu
बाल म्हणजे ‘नवीन’ किंवा ‘तरुण’ आणि इंदु म्हणजे ‘चंद्र’. अशा प्रकारे, ‘नवीन चंद्र’ किंवा ‘चंद्रकोर’, शांतता आणि दैवी ज्ञानाचे प्रतीक.		Bāla means ‘young’ or ‘new’, and Indu means ‘moon’. Thus, ‘young moon’ or ‘crescent moon’, symbolizing tranquility and divine knowledge.
कण्ठे		Kaṇṭhe
गळ्यात कंठ शब्दाचे सप्तमी विभक्तीचे रूप, म्हणजे ‘गळा’; जिथे सर्प धारण केलेले आहेत ते स्थान दर्शवते.		on the neck Locative case of kaṇṭha, meaning ‘neck’; indicating the location where the serpents are adorned.
भुजङ्गा		Bhujaṅgā
सर्प, साप सर्प किंवा साप, अनेकदा भगवान शंकरांचे अलंकार म्हणून चित्रित केले जातात, जे मृत्यू आणि धोकादायक शक्तींवर त्यांचे प्रभुत्व दर्शवतात.		serpents, snakes Snakes or serpents, often depicted as Lord Shiva’s ornaments, symbolizing His mastery over death and dangerous forces.

---