Rudrashtakam - 2

The Shloka

———

निराकारमोंकारमूलं तुरीयं गिराज्ञानगोतीतमीशं गिरीशम् ।

करालं महाकालकालं कृपालं गुणागारसंसारपारं नतोऽहम् ॥

———

Nirākāramoṃkāramūlaṃ turīyaṃ girājñānago’tītamīśaṃ girīśam ।

karālaṃ mahākālakālaṃ kṛpālaṃ guṇāgārasaṃsārapāraṃ nato’ham ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक भगवान शिवाच्या सर्वसमावेशक स्वरूपाचे आणि त्यांच्या परमोच्च स्थितीचे वर्णन करतो. ते केवळ संहारक नसून, शुद्ध चेतना, ज्ञानाचे अंतिम स्वरूप आणि भक्तांवर कृपा करणारे आहेत हे दर्शवतो. हा श्लोक सांगतो की शिव सर्व भौतिक रूपांच्या, सामान्य समजाच्या आणि काळाच्याही पलीकडचे आहेत, तरीही ते अत्यंत दयाळू आणि संसारिक अस्तित्वाच्या सागरातून पार होण्यासाठी अंतिम आश्रयस्थान आहेत. या श्लोकाचे पठण केल्याने भक्तांना शिवाच्या विविध दैवी गुणांची सखोल जाणीव होते आणि त्यांना शेवटी सांसारिक बंधनातून मुक्ती मिळते अशी श्रद्धा आहे. हे भगवान शिवाच्या ‘महादेव’ या उपाधीला योग्य असे वर्णन आहे, जे त्यांना सर्वोच्च ईश्वर म्हणून स्थापित करते.

मी त्या (परमेश्वराला) वंदन करतो, जो निराकार आहे, ओंकाराचे मूळ आहे, तुरीय अवस्थेतील आहे (जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांच्या पलीकडची शुद्ध चेतनावस्था), वाणी, ज्ञान आणि इंद्रियांच्या पलीकडचा आहे, जो ईश्वर आहे, गिरीश (पर्वतांचा स्वामी) आहे. जो भयानक आहे (दुष्टांसाठी), महाकालाचा (काळाचाही काळ) आहे, जो दयाळू आहे, गुणांचे निवासस्थान आहे आणि जो संसारसागराच्या पलीकडे घेऊन जाणारा आहे.

या श्लोकात भगवान शंकरांच्या विविध गुणांचे आणि स्वरूपांचे वर्णन करून त्यांना नमन केले आहे. ते निराकार, ओंकाराचे मूळ, सर्व अवस्थांच्या पलीकडचे, ज्ञानातीत आणि इंद्रियांच्याही पलीकडील आहेत. ते ईश्वर आणि पर्वतांचे स्वामी आहेत. ते दुष्टांसाठी भयानक असले तरी, काळावर विजय मिळवणारे (महाकालाचेही काळ) आहेत. तसेच, ते अत्यंत दयाळू, सर्व गुणांचे भांडार आहेत आणि आपल्याला संसारसागरातून पार करणारे आहेत असे म्हटले आहे.

This verse highlights the all-encompassing nature and supreme status of Lord Shiva. It portrays Him not just as a destroyer but as pure consciousness, the ultimate form of knowledge, and a benevolent grantor of grace to His devotees. The verse emphasizes that Shiva transcends all material forms, conventional understanding, and even time itself, yet remains supremely compassionate and the ultimate refuge for crossing the ocean of worldly existence. Chanting this verse is believed to help devotees attain a deeper understanding of Shiva’s multifaceted divine attributes and to ultimately transcend worldly attachments, leading to liberation. It aptly describes Lord Shiva’s title ‘Mahadeva,’ establishing Him as the Supreme Lord.

I bow down to Him who is formless, the root of Omkar, the transcendent (Turīya) state, beyond the grasp of speech, knowledge, and senses, the Lord, the Lord of mountains (Shiva). To Him who is terrifying (to evil), the very destroyer of Mahakala (the great time/death), the compassionate one, the abode of all virtues, and the one who takes us beyond the ocean of worldly existence (samsara).

This verse describes various profound attributes and forms of Lord Shiva, offering salutations to Him. He is depicted as formless, the origin of the primordial sound Om, transcending all states of consciousness and human comprehension (speech, knowledge, and senses). He is the Lord and the Lord of mountains. Despite His formidable aspect as the destroyer of time and death (Mahakala), He is also portrayed as supremely compassionate, the abode of all virtues, and the one who guides devotees beyond the cycle of worldly existence.

This powerful verse from Rudrashtakam offers profound praise to Lord Shiva, delineating His transcendental and immanent aspects. It begins by describing Shiva as ‘Nirākāram’, indicating His formless, all-pervading nature, beyond any material manifestation. He is the ‘Oṃkāramūlaṃ’, the very root of the sacred syllable ‘Om’, which embodies the entire cosmos and its creation, preservation, and dissolution. He is ‘Turīyaṃ’, the fourth state of consciousness, transcending the waking, dreaming, and deep sleep states, representing pure, unconditioned awareness. Shiva is also ‘Girājñānago’tītam’, meaning He is beyond the grasp of speech, conventional knowledge, and sensory perception, signifying His ineffable and unknowable nature through ordinary means. He is the supreme ‘Īśam’ or Lord, and ‘Girīśam’, the Lord of mountains, a reference to His abode in the Himalayas and His majestic, steadfast presence.

The second part of the verse reveals His formidable yet benevolent characteristics. He is ‘Karālaṃ’, terrifying to evil forces and ignorance, embodying a fierce aspect that destroys negativity. He is ‘Mahākālakālaṃ’, literally ‘the death of Mahakala’, meaning He is beyond time and death, controlling the very force of cosmic destruction. Despite these awe-inspiring attributes, He is ‘Kṛpālaṃ’, supremely compassionate and merciful towards His devotees. Finally, He is described as ‘Guṇāgārasaṃsārapāraṃ’, the abode of all virtues and the one who enables beings to cross beyond the ocean of samsara, the cycle of birth, death, and worldly suffering. The verse concludes with ‘Nato’ham’,

Sentence - 1

———

निराकारमोंकारमूलं तुरीयं गिराज्ञानगोतीतमीशं गिरीशम्

———

Meaning

मी त्या (परमेश्वराला) वंदन करतो, जो निराकार आहे, ओंकाराचे मूळ आहे, तुरीय अवस्थेतील आहे (जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांच्या पलीकडची शुद्ध चेतनावस्था), वाणी, ज्ञान आणि इंद्रियांच्या पलीकडचा आहे, जो ईश्वर आहे, गिरीश (पर्वतांचा स्वामी) आहे.

I bow down to Him who is formless, the root of Omkar, the transcendent (Turīya) state, beyond the grasp of speech, knowledge, and senses, the Lord, the Lord of mountains (Shiva).

Meaning of Words

निराकारम्		Nirākāram
निराकार ज्याला कोणताही विशिष्ट भौतिक आकार किंवा रूप नाही; सर्व भौतिक गुणांच्या पलीकडचा. हे असे अंतिम सत्य दर्शवते जे कोणत्याही भौतिक प्रतिनिधित्वात मर्यादित केले जाऊ शकत नाही.		Formless Without any specific physical shape or form; transcending all material attributes. This signifies the ultimate reality that cannot be confined to any physical representation.
ओंकारमूलं		Oṃkāramūlaṃ
ओंकाराचे मूळ ‘ॐ’ या पवित्र अक्षराचा, जो संपूर्ण विश्वाचा उगम मानला जातो, त्याचा मूलभूत स्रोत किंवा उगम. हे सर्व निर्मिती आणि चेतनेचे सार दर्शवते.		Root of Omkar The fundamental source or origin of the sacred syllable ‘Om’, which is considered the primordial sound from which the entire universe emanated. It represents the essence of all creation and consciousness.
तुरीयं		Turīyaṃ
तुरीय अवस्था जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती (गाढ झोप) या तीन अवस्थांच्या पलीकडील, शुद्ध, निर्विकार चेतनेची चौथी अवस्था. हे अंतिम सत्य (ब्रह्म) दर्शवते.		The Fourth State The transcendent or fourth state of consciousness, which is beyond the waking (jāgrat), dreaming (svapna), and deep sleep (suṣupti) states. It represents pure, unconditioned consciousness, the ultimate reality (Brahman).
गिराज्ञानगोतीतम्		Girājñānago’tītam
वाणी, ज्ञान आणि इंद्रियांच्या पलीकडचा जे सामान्य वाणीने (गिरा), बौद्धिक ज्ञानाने (ज्ञान) किंवा पाच इंद्रियांद्वारे (गो) समजू शकत नाही, वर्णन करता येत नाही किंवा अनुभवता येत नाही. हे सर्व पारंपारिक समजाच्या आणि अनुभवाच्या साधनांच्या पलीकडचे सत्य दर्शवते.		Beyond speech, knowledge, and senses That which cannot be comprehended, described, or perceived by ordinary speech (gira), intellectual knowledge (jñāna), or through the five senses (go). It signifies a reality that transcends all conventional means of understanding and experience.
ईशम्		Īśam
ईश्वर सर्वोच्च नियंत्रक, विश्वाचा सार्वभौम शासक, जो सर्वोच्च अधिकार आणि सामर्थ्य दर्शवतो.		The Lord The supreme controller, the sovereign ruler of the universe, indicating supreme authority and power.
गिरीशम्		Girīśam
गिरीश (पर्वतांचा स्वामी) भगवान शंकरांचे एक महत्त्वाचे नाव, ज्याचा अर्थ ‘पर्वतांचा स्वामी’ (गिरी - पर्वत, ईश - स्वामी) असा होतो. हे त्यांचे हिमालयातील पारंपरिक निवासस्थान आणि त्यांची भव्य, स्थिर आणि सर्वोच्च प्रकृति दर्शवते, जी अनेकदा तपस्या आणि गहन ध्यानाशी संबंधित आहे.		Lord of mountains A prominent name for Lord Shiva, meaning ‘Lord of the mountains’ (Giri - mountain, Isha - lord). This refers to His traditional abode in the Himalayas and signifies His majestic, unmoving, and supreme nature, often associated with asceticism and deep meditation.

Sentence - 2

———

करालं महाकालकालं कृपालं गुणागारसंसारपारं नतोऽहम् ॥

———

Meaning

जो भयानक आहे (दुष्टांसाठी), महाकालाचा (काळाचाही काळ) आहे, जो दयाळू आहे, गुणांचे निवासस्थान आहे आणि जो संसारसागराच्या पलीकडे घेऊन जाणारा आहे, त्याला मी वंदन करतो.

To Him who is terrifying (to evil), the very destroyer of Mahakala (the great time/death), the compassionate one, the abode of all virtues, and the one who takes us beyond the ocean of worldly existence (samsara), I bow down.

Meaning of Words

करालं		Karālaṃ
भयभीत करणारा, प्रचंड किंवा विस्मयकारक. हे शंकरांच्या उग्र रूपाचे वर्णन करते, विशेषतः वाईट, अज्ञान आणि नकारात्मकता यांचा नाश करण्याच्या त्यांच्या भूमिकेत. दुर्जनांसाठी ‘भयानक’ असले तरी, भक्तांसाठी ते संरक्षक आहे.		Terrifying Dreadful, formidable, or awe-inspiring. This describes Shiva’s fierce aspect, particularly in His role as a destroyer of evil, ignorance, and negativity. While ‘terrifying’ to malevolent forces, it is protective for devotees.
महाकालकालं		Mahākālakālaṃ
महाकालाचा (काळाचाही काळ) अक्षरशः ‘महान काळाचा नाश करणारा’ किंवा ‘मृत्यूचा मृत्यू’. याचा अर्थ असा की शिव काळ आणि मृत्यूच्या पकडीच्या पलीकडचे आहेत, ते महाकालाला (अंतिम वैश्विक भक्षक) नियंत्रित करतात आणि त्याच्या पलीकडे जातात. ते काळाचे स्वामी आहेत, काळाने ते बांधलेले नाहीत.		Destroyer of Mahakala Literally ‘the death of the great time’ or ‘the destroyer of death itself’. This signifies that Shiva is beyond the clutches of time and death, controlling and transcending Mahakala (the ultimate cosmic devourer). He is the master of time, not bound by it.
कृपालं		Kṛpālaṃ
भक्तांवर दया, कृपा आणि कृपेने परिपूर्ण. त्यांच्या उग्र स्वरूपाव्यतिरिक्त, शिव हे अत्यंत परोपकारी आणि त्यांच्या आश्रय घेणाऱ्यांवर दयाळू आहेत.		Compassionate Full of mercy, kindness, and grace towards His devotees. Despite His formidable nature, Shiva is supremely benevolent and compassionate towards those who seek His refuge.
गुणागारसंसारपारं		Guṇāgārasaṃsārapāraṃ
गुणांचे निवासस्थान, संसारसागराच्या पलीकडचा ते सर्व शुभ गुण आणि सद्गुणांचे भांडार किंवा निवासस्थान आहेत (गुणागार), आणि तेच व्यक्तीला सांसारिक अस्तित्वाच्या, आसक्तीच्या आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्राच्या (संसारपारं) पलीकडच्या सागरातून पार करण्यास मदत करतात. ते मुक्तीचे साधन आहेत.		Abode of virtues, beyond samsara He is the repository or abode of all auspicious qualities and virtues (guṇāgāra), and He is the one who helps one cross beyond the ocean of worldly existence, attachments, and the cycle of birth and death (saṃsārapāraṃ). He is the means to liberation.
नतोऽहम्		Nato’ham
मी वंदन करतो नम्रपणे आदर आणि शरणागती व्यक्त करणारा शब्द, ज्याचा अर्थ ‘मी नतमस्तक झालो आहे’ किंवा ‘मी साष्टांग दंडवत घालतो’ असा होतो. हे वर्णन केलेल्या दैवी गुणांना पूर्ण भक्ती आणि अधीनता दर्शवते.		I bow down A humble expression of reverence and surrender, meaning ‘I am bowed’ or ‘I prostrate myself’. It indicates complete devotion and submission to the divine attributes described.

---