Rudrashtakam - 1

The Shloka

———

नमामीशमीशाननिर्वाणरूपं विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम् ।

निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम् ॥

———

Namāmīśamīśānanirvāṇarūpaṁ vibhuṁ vyāpakaṁ brahmavedasvarūpam ।

nijaṁ nirguṇaṁ nirvikampaṁ nirīhaṁ cidākāśamākāśavāsaṁ bhaje’ham ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक भगवान शिवाच्या निराकार आणि गुणातीत स्वरूपाचे महत्त्व अधोरेखित करतो. तो शिव केवळ एक देवता नसून, तो अंतिम सत्य, ब्रह्म आणि मोक्षाचे स्वरूप आहे हे दर्शवतो. ही प्रार्थना भक्ताला शिवाच्या गूढ आणि सर्वव्यापी स्वरूपाशी जोडण्यास मदत करते, जिथे तो सर्व भौतिक बंधनांच्या पलीकडचा आहे. हे भक्ताला शाश्वत शांतता आणि मुक्तीच्या दिशेने मार्गदर्शन करते.

मी त्या ईश्वराला, जो ईशान आहे, जो निर्वाण स्वरूप आहे, जो सर्वव्यापी आणि व्यापक आहे, जो ब्रह्म आणि वेदांचे स्वरूप आहे, त्याला नमस्कार करतो. मी त्या आत्म्याला भजतो जो स्वयंभू आहे, गुणातीत आहे, निर्विकल्प आहे, वासना रहित आहे, जो चैतन्याचे आकाश आहे आणि जो आकाशात वास करतो.

भक्त भगवान शंकरांना नमस्कार करतो जो मोक्षाचे रूप आहे, सर्वव्यापी आहे, ब्रह्म आणि वेदांचे सार आहे. तो निर्गुण, निर्विकल्प, वासना रहित आणि चैतन्याचे आकाश आहे, जो आकाशात वास करतो.

हे श्लोक भगवान शिवाच्या गुणांचे आणि स्वरूपाचे वर्णन करतो. भक्त भगवान शंकरांना नमस्कार करतो जो सृष्टीचा स्वामी, ईशान दिशेचा संरक्षक आणि मोक्षाचे मूर्तिमंत रूप आहे. तो सर्वव्यापी, सर्वत्र उपस्थित आणि ब्रह्म तसेच वेदांचे अंतिम सार आहे. तो स्वतःच्या स्वभावात स्थित आहे, कोणत्याही भौतिक गुणांपासून (सत्त्व, रज, तम) मुक्त आहे, सर्व कल्पना आणि विकारांच्या पलीकडचा आहे आणि कोणत्याही प्रकारच्या इच्छेपासून अलिप्त आहे. तो शुद्ध चैतन्याचे आकाश आहे, म्हणजेच सर्व ज्ञानाचा आणि चेतनेचा आधार आहे, आणि तो संपूर्ण विश्वाच्या विशालतेत किंवा आकाशात राहतो. या श्लोकातून भक्ताची परमेश्वराप्रती असलेली अनन्य भक्ती आणि त्याच्या निराकार, निर्गुण स्वरूपाचे ज्ञान प्रकट होते.

This shloka underscores the profound significance of Lord Shiva’s formless and attributeless nature. It portrays Shiva not merely as a deity but as the ultimate reality, Brahman, and the very essence of liberation. This prayer helps the devotee connect with Shiva’s transcendental and omnipresent aspect, where He is beyond all material limitations. It guides the devotee towards understanding eternal peace and liberation by meditating on these divine attributes.

I bow to that Lord, who is Ishan (the ruler), whose form is liberation (Nirvana), who is all-pervading and omnipresent, whose essence is Brahman and the Vedas. I worship that Self (God) who is inherent, without attributes, without change or duality, without desire, who is the sky of consciousness, and who dwells in the vastness of space.

The devotee bows to Lord Shiva, who is the embodiment of liberation, all-pervading, the essence of Brahman and Vedas. He is without attributes, immutable, desireless, the sky of consciousness, and one who dwells in the vastness of space.

This shloka beautifully describes the profound attributes and true nature of Lord Shiva. The devotee bows down to Lord Shiva, acknowledging Him as the supreme Lord (Isha), the ruler (Ishana), and the very embodiment of ultimate liberation or Nirvana. He is described as Vibhu (omnipresent) and Vyapakam (all-pervading), signifying His boundless nature. He is further identified as Brahmavedaswarupam, meaning His very essence is the ultimate reality (Brahman) and the sacred knowledge contained in the Vedas. The devotee then expresses worship to this Self, who is Nija (inherent/original in nature), Nirgunam (without any material attributes like Sattva, Rajas, Tamas), Nirvikalpam (beyond all mental constructs, doubts, and dualities, immutable), and Nireeham (without any desires or worldly aspirations). He is referred to as Chidakasham, the vast expanse of pure consciousness, the sky of intelligence, and Akasavasam, one who resides in the infinite sky or ether, symbolizing His omnipresence and subtle nature that pervades everything. This verse is a profound expression of devotion and understanding of the formless, attribute-less, and omnipresent aspect of the Divine.

Sentence - 1

———

नमामीशमीशाननिर्वाणरूपं विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम् ।

———

Meaning

मी त्या ईश्वराला नमस्कार करतो, जो ईशान (सर्वोच्च स्वामी) आहे, जो निर्वाण (मोक्ष) स्वरूप आहे, जो सर्वव्यापी आणि व्यापक आहे, आणि ज्याचे स्वरूप ब्रह्म आणि वेद आहेत.

I bow down to that Lord, who is Ishan, whose form is liberation, who is omnipresent and pervasive, whose essence is Brahman and the Vedas.

Meaning of Words

नमामि		namāmi
मी नमस्कार करतो. ‘नम्रतापूर्वक वंदन करतो’ किंवा ‘मी नमन करतो’. हे परमेश्वराप्रती आदर आणि लीनता व्यक्त करते.		I bow, I salute. A verb in the first person singular, meaning “I salute” or “I bow down to.” It expresses reverence and humility towards the divine.
ईशम्		īśam
ईश्वराला, स्वामीला. ‘ईश’ शब्दाचे द्वितीय एकवचनी रूप. ‘स्वामी’, ‘नियंता’ किंवा ‘ईश्वर’ या अर्थाने. तो संपूर्ण सृष्टीचा अंतिम शासक आणि नियंत्रक आहे हे दर्शवते.		The Lord, the controller. Accusative case of ‘Isha’, meaning the supreme ruler, master, or God. It refers to the ultimate controller of the universe and all beings.
ईशान		īśāna
ईशान, परमेश्वर, वायव्य दिशेचा स्वामी. भगवान शंकरांच्या नावांपैकी एक. त्यांना ‘ईशान’ असे म्हटले जाते कारण ते वायव्य दिशेचे स्वामी आहेत आणि ते सर्वोच्च शासक आहेत. हे त्यांच्या सार्वभौमत्वाला सूचित करते.		Lord, ruler; also, Lord of the North-East direction. A specific name of Lord Shiva, often associated with the North-East direction (regarded as an auspicious direction in Vastu Shastra) or as the supreme ruler of all. It signifies His absolute sovereignty and power.
निर्वाणरूपम्		nirvāṇarūpam
निर्वाणस्वरूप, मोक्षस्वरूप. ‘निर्वाण’ म्हणजे मोक्ष, मुक्ती किंवा सर्व दुःखातून सुटका. ‘रूपम्’ म्हणजे स्वरूप. याचा अर्थ असा की भगवान शिव हे साक्षात मोक्ष आणि परम शांतीचे मूर्त स्वरूप आहेत.		Whose form is liberation; the embodiment of ultimate bliss. ‘Nirvana’ refers to ultimate liberation, freedom from suffering, or cessation of rebirth (Moksha). ‘Rupam’ means form or embodiment. So, it means Shiva is the very form or essence of ultimate liberation and profound peace.
विभुं		vibhuṁ
सर्वव्यापी, सर्वत्र असणारा. ‘विभु’ शब्दाचे द्वितीय एकवचनी रूप. याचा अर्थ ‘सर्वव्यापी’, ‘सर्वत्र असणारा’ किंवा ‘महान’. हे भगवान शिवाचे असीम आणि सर्वव्यापी अस्तित्व दर्शवते.		The all-pervading, omnipresent. Accusative case of ‘Vibhu’, meaning existing everywhere, pervasive, mighty, supreme. It highlights Shiva’s boundless and infinite presence across the entire cosmos.
व्यापकं		vyāpakaṁ
व्यापक, सर्वत्र पसरलेला. ‘व्यापक’ शब्दाचे द्वितीय एकवचनी रूप. याचा अर्थ ‘सर्वत्र पसरलेला’, ‘सर्वत्र उपस्थित असलेला’. हे ‘विभु’ शब्दाप्रमाणेच, शिवाचे सर्वत्र पसरलेले आणि सर्व काही अंतर्भूत करणारे स्वरूप दर्शवते.		The pervasive, all-encompassing. Accusative case of ‘Vyapaka’, similar to ‘Vibhu’, emphasizing the quality of pervading or spreading throughout everything, leaving no space untouched. It signifies His comprehensive presence.
ब्रह्मवेदस्वरूपम्		brahmavedasvarūpam
ब्रह्म आणि वेदांचे स्वरूप. ‘ब्रह्म’ म्हणजे अंतिम सत्य, परम वास्तव. ‘वेद’ म्हणजे पवित्र धर्मग्रंथ. ‘स्वरूपम्’ म्हणजे स्वतःचे रूप किंवा सार. याचा अर्थ भगवान शिव हे साक्षात परम ब्रह्म आणि सर्व पवित्र वेदांचे सार आहेत.		Whose form is Brahman and the Vedas; the essence of ultimate reality and sacred knowledge. ‘Brahman’ is the ultimate reality, the absolute truth in Hinduism, the source of all existence. ‘Veda’ refers to the sacred scriptures, the source of eternal knowledge. ‘Svarupam’ means one’s own form or essence. So, Shiva is the very embodiment of the ultimate reality and the source of all sacred, eternal knowledge.

Sentence - 2

———

निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम् ॥

———

Meaning

मी त्या स्वयंभू, निर्गुण, निर्विकल्प, वासना रहित, चैतन्याचे आकाश असलेल्या आणि आकाशात वास करणाऱ्या परमेश्वराला भजतो.

I worship that inherent, attributeless, immutable, desireless One, who is the sky of consciousness and dwells in the vastness of space.

Meaning of Words

निजं		nijaṁ
स्वयंभू, स्वतःचे, मूळचे. याचा अर्थ ‘स्वतःचे’, ‘नैसर्गिक’ किंवा ‘अंगिक’. परमेश्वराच्या संदर्भात, तो स्वतःच्या स्वभावात स्थित आहे, कोणत्याही बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नाही.		Inherent, one’s own, original. Refers to that which is intrinsic, natural, or belonging to oneself. In the context of the Divine, it means the Lord is inherently Himself, existing by His own nature, not dependent on anything external.
निर्गुणं		nirguṇaṁ
निर्गुण, गुणातीत. ‘निर्’ म्हणजे ‘रहित’ आणि ‘गुण’ म्हणजे सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण. त्यामुळे ‘निर्गुण’ म्हणजे या भौतिक गुणांच्या प्रभावापलीकडचा किंवा त्यांच्या मर्यादा नसलेला, सर्व ऐहिक गुणांच्या अतीत असलेला.		Without attributes, devoid of qualities. ‘Nir’ means without, ‘Guna’ refers to the three qualities (Sattva, Rajas, Tamas) that constitute material nature and bind the soul. So, ‘Nirgunam’ means beyond the influence and limitations of these material qualities, transcending all worldly attributes.
निर्विकल्पं		nirvikalpaṁ
निर्विकल्प, स्थिर, भेदरहित. ‘निर्’ म्हणजे ‘रहित’ आणि ‘विकल्प’ म्हणजे शंका, कल्पना किंवा मानसिक विचार. ‘निर्विकल्प’ म्हणजे सर्व मानसिक बदल, संकल्पना, भेद आणि द्वैताच्या पलीकडचे; पूर्णपणे स्थिर आणि अपरिवर्तनीय.		Without change, immutable; beyond concepts/duality. ‘Nir’ means without, ‘Vikalpa’ means doubt, imagination, or mental construction. ‘Nirvikalpa’ implies being beyond all mental modifications, concepts, distinctions, and dualities; perfectly stable, unchanging, and absolute.
निरीहं		nirīhaṁ
निरीह, वासना रहित, इच्छा नसलेला. ‘निर्’ म्हणजे ‘रहित’ आणि ‘ईहा’ म्हणजे इच्छा, प्रयत्न किंवा वासना. ‘निरीह’ म्हणजे सर्व प्रकारच्या इच्छा, आसक्ती आणि ऐहिक आकांक्षांपासून पूर्णपणे मुक्त असलेला, जो आत्मसंतुष्ट आणि परिपूर्ण आहे.		Without desire, desireless. ‘Nir’ means without, ‘Iha’ means desire, effort, or wish. ‘Nireeham’ signifies being completely free from all desires, attachments, and worldly aspirations, indicating self-sufficiency and supreme contentment.
चिदाकाशम्		cidākāśam
चिदाकाश, चैतन्याचे आकाश. ‘चित्’ म्हणजे शुद्ध चैतन्य किंवा बुद्धी, आणि ‘आकाश’ म्हणजे अवकाश किंवा पोकळी. ‘चिदाकाश’ म्हणजे शुद्ध चैतन्याचा अमर्याद, सर्वव्यापी विस्तार, जो सर्व अस्तित्व आणि ज्ञानाचा आधार आहे.		The consciousness-space; the sky of consciousness. ‘Chit’ means consciousness or pure intelligence, and ‘Akasha’ means space or ether. ‘Chidakasham’ refers to the boundless, all-pervading expanse of pure consciousness, the substratum of all existence and knowledge, similar to an infinite sky of awareness.
आकाशवासं		ākāśavāsaṁ
आकाशवासी, आकाशात वास करणारा. ‘आकाश’ म्हणजे अवकाश किंवा पोकळी, आणि ‘वासम्’ म्हणजे वास्तव्य. याचा अर्थ असा की देव कोणत्याही भौतिक स्थानापर्यंत मर्यादित नाही, तर तो संपूर्ण अवकाशात व्यापलेला आहे, किंवा तोच अवकाश आहे ज्यात सर्व काही अस्तित्वात आहे.		Dweller in the sky/space; one who resides in the ether. ‘Akasha’ means space or ether, and ‘Vasam’ means dwelling. This implies that the Divine is not limited to any physical location but pervades all space, or is itself the space in which everything exists, symbolizing omnipresence and transcendence.
भजेऽहम्		bhaje’ham
मी भजतो / मी त्याची उपासना करतो. ‘भजे’ म्हणजे ‘मी भजतो’ किंवा ‘मी उपासना करतो’, आणि ‘अहम्’ म्हणजे ‘मी’. एकत्रपणे हे वैयक्तिक भक्ती आणि शरणागतीची तीव्र घोषणा आहे.		I worship Him / I adore. ‘Bhaje’ is the verb meaning “I worship” or “I adore,” and ‘Aham’ means “I.” Together, they form a strong declaration of personal devotion and surrender to the divine attributes described.

---