Karpura Gauram - 4

The Shloka

———

नागेन्द्रहाराय त्रिलोचनाय भस्माङ्गरागाय महेश्वराय।

नित्याय शुद्धाय दिगम्बराय तस्मै नकाराय नमः शिवाय।

———

Nāgendrahārāya trilocanāya bhasmāṅgarāgāya maheśvarāya.

Nityāya śuddhāya digambarāya tasmai nakārāya namaḥ śivāya.

———

Meaning / Summary

कर्पूर गौरम प्रार्थनेचा एक भाग असलेला हा श्लोक, भगवान शंकराच्या विविध प्रतिष्ठित गुणांवर आणि तात्विक पैलूंवर प्रकाश टाकणारी एक सखोल स्तुती आहे. हा श्लोक शंकराला एक देवता म्हणून चित्रित करतो, ज्यात भयानक आणि परोपकारी दोन्ही गुण आहेत. सर्पांना हार म्हणून धारण करणे (नागेन्द्रहाराय) हे त्याच्या धोकादायक शक्तींवर नियंत्रण आणि ऐहिक भयापासून अलिप्तता दर्शवते, तसेच कुंडलिनी शक्तीचेही प्रतीक आहे. त्याचे तीन डोळे (त्रिलोचनाय) दैवी ज्ञान, अंतर्दृष्टी आणि द्वैतवादाच्या पलीकडे पाहण्याची क्षमता दर्शवतात, तसेच वाईट शक्तींचा नाश करण्याची त्याची शक्तीही दर्शवतात. त्याच्या शरीरावर पवित्र भस्म (भस्माङ्गरागाय) लेपणे हे भौतिक अस्तित्वापासून अलिप्तता, जीवनाचे नश्वर स्वरूप आणि ब्रह्मन्शी त्याची अंतिम ओळख दर्शवते. ‘महेश्वर’ असणे हे त्याचे सर्वोच्च अधिकार अधोरेखित करते. ‘नित्य’ आणि ‘शुद्ध’ असणे हे त्याचे कालातीत आणि निर्दोष दैवी स्वरूप दर्शवते. ‘दिगंबर’ (दिशाच ज्याची वस्त्रे आहेत) असणे हे सर्व ऐहिक वस्तू आणि नियमांपासून त्याची पूर्ण अलिप्तता दर्शवते, तो सर्व दिशांना आपले वस्त्र मानतो, ज्यामुळे त्याचे अमर्याद आणि सर्वव्यापी स्वरूप दर्शवले जाते. ‘नकाराय’ (‘न’ अक्षर) चा संदर्भ ‘ॐ नमः शिवाय’ या पवित्र पंचाक्षरी मंत्राशी संबंधित आहे, जिथे ‘न’ हे शिवाच्या विशिष्ट पैलूंचे प्रतिनिधित्व करते, जे ध्वनी आणि रूपाद्वारे भक्तीवर जोर देते.

जो नागांचा राजा हार म्हणून धारण करतो, ज्याला तीन डोळे आहेत, ज्याचे शरीर पवित्र भस्माने माखलेले आहे, जो महान ईश्वर आहे, जो नित्य आहे, शुद्ध आहे, आणि दिगंबर (दिशाच ज्याची वस्त्रे आहेत) आहे, त्या ‘न’ अक्षराच्या रूपातील शिवाला माझा नमस्कार असो.

या श्लोकात भगवान शिवाचे मुख्य गुणधर्म वर्णन केले आहेत: सर्पांना हार म्हणून धारण करणारा, तीन डोळे असलेला, पवित्र भस्माने शरीर माखलेला, महान ईश्वर, नित्य, शुद्ध आणि दिगंबर. हा श्लोक शिवाच्या ‘न’ अक्षराने प्रतिनिधित्व केलेल्या रूपाला नमस्कार करून समाप्त होतो, जो पंचाक्षरी मंत्राचा भाग आहे.

This shloka, part of the Karpura Gauram prayer, is a profound invocation to Lord Shiva, highlighting his various iconic attributes and philosophical aspects. It portrays Shiva as a deity who embodies both fearsome and benevolent qualities. The description of serpents as garlands signifies his control over dangerous forces and detachment from worldly fears, also representing Kundalini energy. His three eyes symbolize divine wisdom, insight, and the ability to transcend dualities, as well as his power to destroy evil. The smearing of his body with sacred ash represents his detachment from the material world, the ephemeral nature of existence, and his ultimate identity with Brahman. Being ‘Maheshwara’ emphasizes his supreme authority. The attributes of being ‘eternal’ (Nitya) and ‘pure’ (Shuddha) underscore his timeless and untainted divine nature. ‘Digambara’ (sky-clad) signifies his complete detachment from all worldly possessions and conventions, embracing all directions as his garment, denoting his boundless and all-encompassing form. The reference to ‘Nakārāya’ (the letter ‘Na’) links this verse to the sacred Panchakshari Mantra ‘Om Namah Shivaya’, where ‘Na’ is believed to represent specific aspects of Shiva, emphasizing devotion through sound and form.

Salutations to that Shiva who wears serpents as garlands, who has three eyes, whose body is smeared with sacred ash, who is the Great Lord, who is eternal, pure, and sky-clad, and to that form represented by the letter ‘Na’.

This shloka describes Lord Shiva’s key attributes: wearing serpents as garlands, having three eyes, being smeared with sacred ash, being the Great Lord, eternal, pure, and sky-clad. It concludes with salutations to Shiva, specifically acknowledging the form represented by the letter ‘Na’ from the Panchakshari Mantra.

This shloka is the second verse of the renowned ‘Karpura Gauram Karunavataram’ prayer, deeply venerating Lord Shiva. It meticulously details various attributes of Shiva, painting a comprehensive picture of his divine persona. ‘Nāgendrahārāya’ speaks of Shiva’s unique adornment of serpents as garlands. This isn’t merely decorative; it symbolizes his mastery over all forms of danger, poison, and the subconscious mind. Serpents are also associated with Kundalini energy, representing cosmic power under his control. ‘Trilocanāya’ refers to his three eyes—two conventional eyes and a third eye (the eye of wisdom or gnana-chakshu) on his forehead. This third eye symbolizes his ability to perceive beyond the physical realm, to see past, present, and future, and is also known for its destructive potential, as seen when he annihilated Kama, the god of desire. ‘Bhasmāṅgarāgāya’ highlights his practice of smearing his body with sacred ash (bhasma). This ash, often from cremation grounds, signifies detachment from the transient material world, the ultimate reality of death, and the purifying power of destruction. It reminds devotees of the impermanence of physical existence and the eternal nature of the soul. ‘Maheśvarāya’ directly addresses him as the ‘Great Lord’, acknowledging his supreme sovereignty and cosmic power over all creation, preservation, and dissolution. Moving to the second line, ‘Nityāya’ describes him as eternal, emphasizing his boundless existence beyond the confines of time. He is birthless, deathless, and ever-present. ‘Śuddhāya’ refers to his pristine and unblemished nature; Shiva is inherently pure, unaffected by the impurities of the material world or karmic actions. ‘Digambarāya’ depicts him as ‘sky-clad’, meaning he wears the directions as his garments, thus appearing naked. This is a powerful symbol of his absolute renunciation, his freedom from all earthly possessions, societal norms, and even the need for clothing, signifying that he encompasses the entire universe. Finally, ‘Tasmai Nakārāya Namaḥ Śivāya’ is a profound conclusion. ‘Tasmai’ means ‘to that (Lord)’, reinforcing the preceding descriptions. ‘Nakārāya’ refers specifically to the letter ‘Na’ in the sacred Panchakshari Mantra ‘Om Namah Shivaya’. Each syllable of this mantra is believed to represent different aspects of Shiva and the five elements, with ‘Na’ often symbolizing the element earth and Shiva’s role as the remover of sins or the eternal one. The verse concludes with ‘Namaḥ Śivāya’, a universal salutation meaning ‘Salutations to Shiva’, bowing down to his auspicious and benevolent form. This shloka is a condensed meditation on Shiva’s multifaceted glory, inviting devotees to reflect on his supreme, eternal, and liberating nature.

Sentence - 1

———

नागेन्द्रहाराय त्रिलोचनाय भस्माङ्गरागाय महेश्वराय।

———

Meaning

ज्याच्या गळ्यात सर्पांचा राजा हार म्हणून आहे, ज्याला तीन डोळे आहेत, ज्याचे शरीर पवित्र भस्माने माखलेले आहे, त्या महान ईश्वराला (नमस्कार असो).

To Him who wears the lord of serpents as a garland, who has three eyes, whose body is smeared with sacred ash, to the Great Lord.

Meaning of Words

नागेन्द्रहाराय		Nāgendrahārāya
ज्याच्या गळ्यात सर्पांचा राजा हार म्हणून आहे त्याला. नाग (नाग) म्हणजे सर्प, इंद्र (इंद्र) म्हणजे स्वामी किंवा राजा, म्हणून नागेंद्र म्हणजे सर्पांचा राजा. हार (हार) म्हणजे ‘ज्याला हार आहे त्याला’. अशा प्रकारे, नागेंद्रहाराय म्हणजे ज्याच्या गळ्यात सर्पांचा राजा हार म्हणून आहे, अशा भगवान शिवाला, जो सर्पांना आपल्या गळ्यात धारण करतो.		To Him who has the lord of serpents as a garland. Nāga (नाग) means serpent, Indra (इंद्र) means chief or lord, so Nāgendra refers to the lord of serpents. Hārāya (हाराय) means ‘to one who has a garland’. Thus, ‘Nāgendrahārāya’ means to Him who has the lord of serpents as a garland, referring to Lord Shiva who adorns snakes around his neck.
त्रिलोचनाय		Trilocanāya
ज्याला तीन डोळे आहेत त्याला. त्रि (त्रि) म्हणजे तीन, आणि लोचनाय (लोचनाय) म्हणजे ‘ज्याला डोळे आहेत त्याला’. त्यामुळे ‘त्रिलोचनाय’ हे भगवान शिवाला संबोधले जाते, ज्याला कपाळावर तिसरा डोळा असतो, जो ज्ञान, अंतर्दृष्टी आणि उघडल्यावर विनाशकारी शक्तीचे प्रतीक आहे.		To Him who has three eyes. Tri (त्रि) means three, and Locanāya (लोचनाय) means ‘to one who has eyes’. So, ‘Trilocanāya’ refers to Lord Shiva, who is famously depicted with a third eye on his forehead, symbolizing wisdom, knowledge, and destructive power when opened.
भस्माङ्गरागाय		Bhasmāṅgarāgāya
ज्याचे शरीर पवित्र भस्माने माखलेले आहे त्याला. भस्म (भस्म) म्हणजे पवित्र राख, अंग (अङ्ग) म्हणजे शरीर किंवा अवयव, आणि रागाय (रागाय) म्हणजे ‘जो लेपलेला आहे त्याला’. म्हणून, ‘भस्माङ्गरागाय’ शिवाला असा वर्णन करते की ज्याचे शरीर पवित्र भस्माने माखलेले आहे, जे भौतिक अस्तित्वापासून अलिप्तता आणि जीवनाच्या नश्वर स्वरूपाचे प्रतीक आहे.		To Him whose body is smeared with sacred ash. Bhasma (भस्म) means sacred ash, Aṅga (अङ्ग) means body or limbs, and Rāgāya (रागाय) means ‘to one who is smeared with’. Hence, ‘Bhasmāṅgarāgāya’ describes Shiva as the one whose body is adorned or smeared with sacred ash, signifying detachment from material existence and the ephemeral nature of life.
महेश्वराय		Maheśvarāya
महान ईश्वराला. महा (महा) म्हणजे महान, आणि ईश्वराय (ईश्वराय) म्हणजे ‘देवाला’. ‘महेश्वराय’ हे भगवान शिवाला दिलेले विशेषण आहे, जे सर्व देवतांचा आणि स्वामींचा महान असा त्याचा सर्वोच्च दर्जा दर्शवते.		To the Great Lord. Mahā (महा) means great, and Īśvarāya (ईश्वराय) means ‘to the Lord’. ‘Maheśvarāya’ is an epithet for Lord Shiva, signifying his supreme status as the greatest of all lords and gods.

Sentence - 2

———

नित्याय शुद्धाय दिगम्बराय तस्मै नकाराय नमः शिवाय।

———

Meaning

जो नित्य आहे, शुद्ध आहे, आणि दिगंबर (दिशाच ज्याची वस्त्रे आहेत) आहे, त्या ‘न’ (अक्षर) रूपातील शिवाला माझा नमस्कार असो.

To Him who is eternal, pure, and sky-clad, to that ‘Na’ (form), salutations to Shiva.

Meaning of Words

नित्याय		Nityāya
नित्य असणाऱ्याला, शाश्वत असणाऱ्याला. नित्याय (नित्याय) म्हणजे ‘नित्य, स्थिर किंवा शाश्वत असणाऱ्याला’. हे भगवान शिवाचे कालातीत आणि अविरत अस्तित्व तसेच वेळ आणि जागेपलीकडचे त्याचे अविचल स्वरूप दर्शवते.		To the eternal one. Nityāya (नित्याय) means ‘to the eternal, constant, or perpetual one’. It signifies Lord Shiva’s unending existence and unchanging nature beyond time and space.
शुद्धाय		Śuddhāya
शुद्ध असणाऱ्याला. शुद्धाय (शुद्धाय) म्हणजे ‘पवित्र, निर्मळ किंवा निष्कलंक असणाऱ्याला’. हे शिवाचे शुद्ध आणि निर्दोष स्वरूप दर्शवते, जे कोणत्याही अशुद्धी किंवा दोषांपासून मुक्त आहे.		To the pure one. Śuddhāya (शुद्धाय) means ‘to the pure, unsullied, or unblemished one’. It highlights Shiva’s pristine and untainted nature, free from any impurities or imperfections.
दिगम्बराय		Digambarāya
ज्याला दिशाच वस्त्रे आहेत (दिगंबर) त्याला. दिक (दिक) म्हणजे दिशा, आणि अम्बराय (अम्बराय) म्हणजे ‘ज्याला वस्त्रे आहेत त्याला’ (किंवा आकाशच वस्त्र). ‘दिगंबराय’ शिवाला ‘दिगंबर’ म्हणून वर्णन करते, याचा अर्थ भौतिक वस्तूंपासून आणि नियमांपासून पूर्ण अलिप्तता, त्याचे अमर्याद आणि सर्वसमावेशक स्वरूप दर्शवते.		To Him who is sky-clad (naked), who has directions as his garments. Dig (दिक्) means direction, and Ambarāya (अम्बराय) means ‘to one who has clothes’ (or sky as clothes). ‘Digambarāya’ describes Shiva as one who is ‘sky-clad’, implying complete detachment from worldly possessions and conventions, representing his boundless and all-encompassing nature.
तस्मै		Tasmai
त्या (देवाला). तस्मै (तस्मै) हे एक सर्वनाम आहे ज्याचा अर्थ ‘त्याला’ असा होतो, जे शिवासाठी वर्णन केलेल्या गुणांचा आणि वैशिष्ट्यांचा संदर्भ देते.		To that (Lord). Tasmai (तस्मै) is a pronoun meaning ‘to that’, referring back to the qualities and attributes described for Shiva.
नकाराय		Nakārāya
‘न’ या अक्षराच्या रूपातील देवाला. नकाराय (नकाराय) म्हणजे ‘न’ या अक्षराला. हा ‘ॐ नमः शिवाय’ या पंचाक्षरी मंत्राचा एक महत्त्वाचा संदर्भ आहे. ‘न’ हे ‘नमः शिवाय’ मधील पहिले अक्षर आहे आणि ते शिवाच्या नित्य स्वरूप आणि शुद्धतेशी संबंधित प्राथमिक ध्वनी किंवा पैलू दर्शवते.		To the letter ‘Na’ (representing Shiva). Nakārāya (नकाराय) means ‘to the letter ‘Na’’. This is a profound reference to the Panchakshari Mantra ‘Om Namah Shivaya’. The letter ‘Na’ is the first syllable of ‘Namah Shivaya’ and represents the primordial sound or the aspect of Shiva associated with eternal nature and purity.
नमः		Namaḥ
नमस्कार असो.		Salutations, obeisance.
शिवाय		Śivāya
शिवाला, मंगलमूर्तीला.		To Shiva, to the auspicious one.

---