Karpura Gauram - 1

The Shloka

———

कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारम् भुजगेन्द्रहारम् ।

सदावसंतं हृदयारविंदे भवं भवानीसहितं नमामि ॥

———

Karpūra-gauraṁ karuṇāvatāraṁ saṁsārasāram bhujagendrahāram ।

Sadāvasantaṁ hṛdayāravinde bhavaṁ Bhavānīsahitaṁ namāmi ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक भगवान शंकराची एक अत्यंत लोकप्रिय प्रार्थना आहे, जी पूजा आणि आरतीच्या वेळी वारंवार म्हटली जाते. हा श्लोक शिवाच्या काही सर्वात महत्त्वाच्या गुणांचे सुंदर वर्णन करतो - त्याची पवित्रता (कापरासारखा शुभ्र वर्ण), त्याची दयाळूपणा (करुणेचा अवतार), त्याचे वैश्विक महत्त्व (जगाचे सार), नैसर्गिक शक्तींवर त्याचे प्रभुत्व (नागांचा हार) आणि भक्ताच्या हृदयात त्याचे सर्वव्यापी अस्तित्व, नेहमी त्याची पत्नी पार्वतीसह. हा श्लोक शिव आणि पार्वतीला पूर्ण समर्पण आणि भक्ती व्यक्त करतो, त्यांच्या अविभाज्य स्वरूपाची आणि वैश्विक शक्तीची कबुली देतो.

कापरासारखा शुभ्र वर्ण असलेला, करुणेचा अवतार असलेला, या संसाराचे सार असलेला, नागांचा राजा ज्याच्या गळ्यात हार आहे असा, आणि ज्याने आपल्या हृदयकमळात सदैव वास केला आहे अशा, देवी भवानीसह असलेल्या भगवान शंकराला मी नमन करतो.

हा श्लोक भगवान शंकराला एक भक्तीपूर्ण वंदन आहे, जो त्यांचे शुद्ध, दयाळू आणि मूलभूत स्वरूप वर्णन करतो. तो त्यांना कापरासारखा शुभ्र, करुणेचा मूर्तिमंत अवतार, अस्तित्वाचे सार आणि नागांनी सुशोभित केलेला दर्शवितो. भक्त अशा शंकराला वंदन करतो, जो देवी भवानीसह (पार्वतीसह) हृदयाच्या कमळात कायमचा वास करतो.

हा श्लोक भगवान शिवाला उद्देशून केलेली एक अत्यंत सुंदर आणि अर्थपूर्ण प्रार्थना आहे. ‘कर्पूरगौरं’ या शब्दातून शंकराचा शुभ्र, कापरासारखा निर्मळ वर्ण व्यक्त होतो, जो पावित्र्य आणि शुभतेचे प्रतीक आहे. ‘करुणावतारं’ म्हणजे ते करुणेचे साक्षात अवतार आहेत, आपल्या भक्तांवर त्यांची अथांग करुणा असते. ‘संसारसारम्’ याचा अर्थ ते या संपूर्ण संसाराचे, जगण्याचे सार आहेत, मूलभूत सत्य आहेत. त्यांच्याशिवाय जगाचे अस्तित्व नाही. ‘भुजगेन्द्रहारम्’ म्हणजे नागांचा राजा (वासुकी किंवा शेष) ज्याच्या गळ्यात हार म्हणून शोभतो, असे ते भगवान शिव. हे वर्णन त्यांच्या सर्वशक्तिमत्तेचे आणि मृत्यू व काळावर असलेल्या त्यांच्या विजयाचे प्रतीक आहे, कारण ते भयभीत करणाऱ्या गोष्टींनाही अलंकार म्हणून धारण करतात. ‘सदावसंतं हृदयारविंदे’ या ओळीतून भक्ताच्या हृदयात, त्याच्या हृदयकमलात भगवान शिव आणि पार्वती सदैव वास करतात, ही भावना व्यक्त होते. याचा अर्थ त्यांच्याशी एकरूप होण्यासाठी बाह्य गोष्टींपेक्षा अंतर्मनात ध्यान करणे महत्त्वाचे आहे. ‘भवं भवानीसहितं नमामि’ म्हणजे मी भगवान शंकर (भव) आणि देवी भवानी (पार्वती) यांना एकत्र नमन करतो. हे पार्वती आणि शंकराचे अविभाज्य स्वरूप दर्शवते, जे विश्वातील पुरुष आणि प्रकृती शक्तीचे संतुलन दर्शवते. हा श्लोक शिवशक्तीच्या एकत्वावर आणि त्यांच्या प्रति पूर्ण शरणागतीवर भर देतो.

This shloka is a very popular prayer to Lord Shiva, often chanted during pujas and aartis. It beautifully encapsulates some of the most significant attributes of Shiva – his purity (camphor-white), his benevolence (incarnation of compassion), his cosmic importance (essence of the world), his mastery over elemental forces (serpents as ornament), and his omnipresence within the devotee’s heart, always with his divine consort Parvati. It represents a complete surrender and devotion to Shiva and Parvati, acknowledging their inseparable nature and universal power.

I bow down to Lord Shiva, who is white as camphor, an incarnation of compassion, the essence of the world, adorned with the king of serpents as a garland, and who always resides in the lotus of the heart, accompanied by Goddess Bhavani.

This shloka is a devotional salutation to Lord Shiva, describing his pure, compassionate, and fundamental nature. It depicts him as white as camphor, the embodiment of mercy, the core of existence, and adorned with serpents. The devotee offers obeisance to this Shiva, who permanently resides in the heart’s lotus along with Goddess Bhavani (Parvati).

This profound verse is a heartfelt invocation to Lord Shiva, describing his divine attributes and offering salutations. ‘Karpūra-gauraṁ’ paints a vivid picture of Shiva’s radiant, pure white complexion, likened to camphor, which is associated with purity and auspiciousness. ‘Karuṇāvatāraṁ’ highlights his boundless compassion, portraying him as the very embodiment of mercy, ever ready to bless and protect his devotees. ‘Saṁsārasāram’ defines him as the fundamental essence, the ultimate truth and goal of the entire worldly existence, implying that all creation emanates from and returns to him. ‘Bhujagendrahāram’ describes his adornment with the king of serpents (often Vasuki or Shesha) as a garland, symbolizing his mastery over death, time, and destructive forces, transforming them into ornaments. The lines ‘Sadāvasantaṁ Hṛdayāravinde’ emphasize his omnipresence and the devotee’s inner realization that Shiva constantly resides in the pure lotus of their heart, signifying inner meditation and devotion. Finally, ‘Bhavaṁ Bhavānīsahitaṁ Namāmi’ concludes the prayer by offering respectful obeisance to Lord Shiva (Bhava), who is always united with his divine consort Goddess Bhavani (Parvati), reinforcing the concept of Ardhanarishvara – the inseparable masculine and feminine principles of the cosmos. This shloka is a powerful meditation on Shiva’s dual nature as both the ascetic destroyer and the compassionate preserver, always accompanied by his Shakti.

Sentence - 1

———

कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारम् भुजगेन्द्रहारम्

———

Meaning

मी भगवान शंकराला नमन करतो, जे कापरासारखे शुभ्र आहेत, करुणेचा अवतार आहेत, या जगाचे सार आहेत आणि ज्यांनी नागांचा राजा गळ्यात हार म्हणून धारण केला आहे.

I bow down to Lord Shiva, who is white as camphor, an incarnation of compassion, the essence of the world, and wears the king of serpents as a garland.

Meaning of Words

कर्पूरगौरं		Karpūra-gauraṁ
कापरासारखा गौर वर्ण असलेला (पांढराशुभ्र). कर्पूर म्हणजे कापूर, जो पांढऱ्या शुभ्र रंगाचा आणि सुगंधित असतो. गौरं म्हणजे गौर वर्ण असलेला किंवा गोरा. याचा अर्थ भगवान शंकराचा कापरासारखा निर्मळ, तेजस्वी आणि पांढरा शुभ्र वर्ण.		White as camphor, fair-complexioned. Karpūra (camphor) refers to the pure white color and fragrant nature of camphor, symbolizing purity and auspiciousness. Gauraṁ means fair-complexioned or white. Thus, it describes Lord Shiva’s radiant, pure white form.
करुणावतारं		Karuṇāvatāraṁ
करुणेचा अवतार. करुणा म्हणजे दया किंवा अनुकंपा. अवतार म्हणजे विशिष्ट रूपात प्रकट होणे किंवा मूर्तिमंत स्वरूप. यामुळे ‘करुणावतारं’ म्हणजे करुणेचा साक्षात अवतार, दयाळूपणाचा मूर्तिमंत प्रतीक.		Incarnation of compassion, embodiment of mercy. Karuṇā means compassion or mercy, and Avatāraṁ means an incarnation or embodiment. So, Lord Shiva is depicted as the very manifestation of boundless compassion and kindness.
संसारसारम्		Saṁsārasāram
संसाराचे सार, जगाचे सार. संसार म्हणजे हे जग, जन्म-मृत्यूचे चक्र आणि लौकिक जीवन. सारम् म्हणजे मूळ गाभा, सारांश किंवा सर्वात महत्त्वाचा भाग. याचा अर्थ भगवान शिव हे या संपूर्ण सृष्टीचे, जगण्याचे मूलभूत सत्य आणि अंतिम ध्येय आहेत.		The essence of worldly existence, the core of the world. Saṁsāra refers to the cycle of birth, death, and rebirth, representing worldly existence. Sāram means essence, core, or the most valuable part. This implies Shiva is the fundamental truth or the ultimate goal of all creation and existence.
भुजगेन्द्रहारम्		Bhujagendrahāram
नागांचा राजा ज्याच्या गळ्यात हार आहे असा. भुजगेंद्र म्हणजे नागांचा राजा (उदा. वासुकी). हारम् म्हणजे गळ्यातील माळ किंवा हार. हे वर्णन शिवाच्या सर्वशक्तिमत्तेचे प्रतीक आहे, जे मृत्यू आणि विषारी शक्तींना देखील आपल्या नियंत्रणात ठेवून त्यांना आपला अलंकार बनवतात.		One who wears the king of serpents as a garland. Bhujaga-indra means the king of serpents (like Vasuki). Hāram means a garland. This symbolizes Shiva’s mastery over all forces, including death and poison, transforming them into his adornment.

Sentence - 2

———

सदावसंतं हृदयारविंदे

———

Meaning

जे हृदयकमलात सदैव वास करतात.

Who always resides in the lotus of the heart.

Meaning of Words

सदावसंतं		Sadāvasantaṁ
नेहमी वास करणारा, सदैव निवास करणारा. सदा म्हणजे नेहमी किंवा कायम. वसंतं म्हणजे वास करणारा किंवा निवास करणारा. याचा अर्थ भगवान शिव नेहमी उपस्थित असतात आणि भक्ताच्या अंतर्मनात सतत वास करतात.		Always residing, dwelling eternally. Sadā means always or eternally. Vasantaṁ means residing or dwelling. It signifies Shiva’s omnipresence and his constant presence within the devotee’s inner being.
हृदयारविंदे		Hṛdayāravinde
हृदयकमलात, हृदयरुपी कमळात. हृदय म्हणजे मन किंवा अंतर्मन. अरविंदे म्हणजे कमळात (कमळासारखे). हे एक रूपकात्मक वर्णन आहे, जे व्यक्तीच्या शुद्ध, आंतरिक आत्म्याचा किंवा अंतःकरणातील पवित्र स्थानाचा संदर्भ देते, जिथे ईश्वराचा वास असतो असे मानले जाते.		In the lotus of the heart. Hṛdaya means heart, and Aravinde means in the lotus (aravinda). This is a metaphorical expression referring to the pure, innermost core of one’s being, often used in yogic and spiritual contexts.

Sentence - 3

———

भवं भवानीसहितं नमामि ॥

———

Meaning

मी भगवान शंकर आणि देवी भवानीसह (पार्वतीसह) त्यांना नमन करतो.

I bow down to Lord Shiva, accompanied by Goddess Bhavani (Parvati).

Meaning of Words

भवं		Bhavaṁ
भगवान शंकर, भव (सृष्टीचे मूळ कारण). भव हे भगवान शंकरांच्या अनेक नावांपैकी एक आहे, ज्याचा अर्थ ‘अस्तित्वाचे मूळ’ किंवा ‘सृष्टीचा कर्ता’ असा होतो. हे त्यांचे विश्वाचे मूळ आणि पालनकर्ता म्हणून भूमिका दर्शवते.		Lord Shiva (the origin of existence). Bhava is one of the names of Lord Shiva, meaning the creator or the source of existence. It emphasizes his role as the origin and sustainer of the universe.
भवानीसहितं		Bhavānīsahitaṁ
देवी भवानीसह (पार्वतीसह), भवानीसोबत. भवानी हे देवी पार्वतीचे दुसरे नाव आहे, ज्या शंकरांची पत्नी आहेत. सहितं म्हणजे सोबत किंवा बरोबर. हे शिव आणि पार्वती यांच्या अविभाज्य स्वरूपावर जोर देते, जे दैवी पुरुष आणि प्रकृती शक्तीचे प्रतिनिधित्व करतात.		Accompanied by Bhavani (Goddess Parvati). Bhavānī is another name for Goddess Parvati, the consort of Lord Shiva. Sahitaṁ means accompanied by or with. This highlights the inseparable nature of Shiva and Parvati, representing the divine masculine and feminine energies (Purusha and Prakriti).
नमामि		Namāmi
मी नमन करतो, मी वंदन करतो. नमामि हे उत्तम पुरुष एकवचनी क्रियापद आहे, ज्याचा अर्थ ‘मी नमन करतो’ किंवा ‘मी वंदन करतो’. हे देवतेप्रती आदर, भक्ती आणि नम्र शरणागती व्यक्त करते.		I bow down, I salute. Namāmi is a first-person singular verb, meaning ‘I bow’ or ‘I salute’. It expresses an act of reverence, respect, and humble submission to the deity.

---