Dwadasha Jyotirlinga Stotram - 3

The Shloka

———

अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम् ।

अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ॥

———

Avantikaayam vihitaavataaram muktipradaanaaya cha sajjanaanaam ।

Akaalamrityoh parirakshanaartham vande mahaakaalamaahaasuresham ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक भगवान शिवाच्या महाकालेश्वर रूपाच्या रक्षक आणि मोक्ष देण्याच्या पैलूंवर प्रकाश टाकतो. यातून असे सूचित होते की महाकाळाची उपासना सद्गुणी जीवांना मोक्ष (मुक्ती) प्रदान करू शकते आणि भक्तांना अकाली किंवा अचानक मृत्यूपासून वाचवू शकते, ज्यामुळे शिवाचे काळाचे नियंत्रक आणि भयाचे संहारक म्हणून असलेले महत्त्व अधोरेखित होते.

मी महाकाल, त्या महान देवाला वंदन करतो, ज्याने सज्जनांना मोक्ष देण्यासाठी आणि त्यांना अकाली मृत्यूपासून वाचवण्यासाठी अवंतिका (उज्जैन) नगरीत अवतार घेतला.

द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रातील हा श्लोक उज्जैन (अवंतिका) येथील भगवान महाकालेश्वराची स्तुती करतो. यात म्हटले आहे की शिवाने सज्जनांना मुक्ती देण्यासाठी आणि त्यांना अकाली मृत्यूपासून वाचवण्यासाठी तेथे अवतार घेतला, आणि अशाप्रकारे महान भगवान महाकाळाचा आश्रय घेतला जातो.

हा श्लोक भगवान शिवाची स्तुती करतो, विशेषतः उज्जैन म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अवंतिका नगरीतील त्यांच्या महाकालेश्वर रूपात. तेथे त्यांच्या अवताराचे दोन मुख्य उद्देश सांगितले आहेत: पहिले, पुण्यवान आणि सज्जनांना (सज्जनांना) मोक्ष (मुक्ती) प्रदान करणे, त्यांना जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्त करणे; आणि दुसरे, आपल्या भक्तांना अकाली मृत्यूपासून (अकालमृत्यू) वाचवणे. भक्त शिवाला ‘महान भगवान’ (महाकाल-महेशम्) म्हणून वंदन करतो, जो काळ आणि नश्वरतेवर नियंत्रण ठेवतो. हे या गहन विश्वासावर जोर देते की महाकाल आपल्या भक्तांना मृत्यूच्या अंतिम भीतीसह सर्व भीतींपासून वाचवतो आणि त्यांना आध्यात्मिक मुक्तीकडे मार्गदर्शन करतो.

उज्जैन येथील महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगाशी संबंधित आख्यायिका दुषण नावाच्या राक्षसाची कथा सांगते. दुषण हा एक पराक्रमी राक्षस होता ज्याला सर्व शस्त्रांपासून अभेद्य होण्याचे वरदान मिळाले होते. तो अवंतिका (प्राचीन उज्जैन) या पवित्र शहरात दहशत निर्माण करत होता, वैदिक विधींमध्ये अडथळा आणत होता, ब्राह्मणांना त्रास देत होता आणि धर्माभिमानी लोकांना खूप त्रास देत होता. त्याच्या अत्याचारांनी त्रस्त झालेले ब्राह्मण आणि भक्त यांनी संरक्षणासाठी भगवान शिवाची प्रार्थना केली. त्यांच्या प्रामाणिक भक्तीने आणि दयनीय स्थितीने प्रसन्न होऊन, भगवान शिव पृथ्वीतून महाकाल नावाच्या एका भयंकर आणि शक्तिशाली रूपात प्रकट झाले. हे रूप इतके शक्तिशाली होते की त्याने त्वरित दुषण राक्षसाचा वध केला आणि अवंतिकाच्या लोकांना त्याच्या जुलूमशाहीतून मुक्त केले. राक्षसाचा वध केल्यानंतर, ब्राह्मणांनी भगवान शिवाला कायमस्वरूपी अवंतिका येथे वास करण्याची विनंती केली, जेणेकरून ते आपल्या भक्तांना वाईट शक्तींपासून, संकटांपासून आणि अकाली मृत्यूपासून वाचवू शकतील. त्यांची इच्छा पूर्ण करून, शिवाने महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगाचे रूप धारण केले, जे ‘स्वयंभू’ (स्वयंप्रकट) आणि ‘दक्षिणामुखी’ (दक्षिण दिशेला तोंड करून) असल्याने अद्वितीय आहे. महाकालेश्वराची उपस्थिती शहर आणि त्याच्या भक्तांचे रक्षण करते, त्यांना मुक्ती देते आणि विशेषतः मृत्यूच्या भीतीपासून त्यांचे कल्याण सुनिश्चित करते, असा विश्वास आहे.

This shloka highlights the protective and liberating aspects of Lord Shiva as Mahakaleshwar. It emphasizes that worshipping Mahakal can grant salvation (mukti) to virtuous souls and shield devotees from premature or sudden death, reaffirming Shiva’s role as the controller of time and destroyer of fear.

I bow to Mahakal, the great Lord, who incarnated in Avantika (Ujjain) to grant liberation to good people and to protect them from untimely death.

This verse from the Dwadasha Jyotirlinga Stotram praises Lord Shiva as Mahakaleshwar, residing in Ujjain (Avantika). It states that Shiva took incarnation there to provide liberation to the righteous and to protect them from untimely death, thus seeking refuge in the great Lord Mahakal.

This shloka extols Lord Shiva, specifically in his manifestation as Mahakaleshwar, located in the ancient city of Avantika, now known as Ujjain. It describes two primary purposes of his incarnation there: firstly, to grant liberation (mukti) to virtuous and good people (sajjana), freeing them from the cycle of birth and death; and secondly, to protect his devotees from untimely death (akaalamrityu). The devotee offers salutations (‘vande’) to this fierce yet benevolent form of Shiva, acknowledging him as the ‘Great Lord’ (Mahakal-Mahesam), who has dominion over time and mortality. This emphasizes the profound belief that Mahakal protects his devotees from all fears, including the ultimate fear of death, and guides them towards spiritual emancipation.

The legend associated with Mahakaleshwar Jyotirlinga in Ujjain recounts the tale of a demon named Dushana. Dushana was a formidable demon who had received a boon making him immune to all weapons. He terrorized the holy city of Avantika (ancient Ujjain), disrupting Vedic rituals, disturbing the Brahmins, and causing great suffering to the pious inhabitants. The distressed Brahmins and devotees, unable to bear his atrocities, fervently prayed to Lord Shiva for protection. Moved by their sincere devotion and plight, Lord Shiva manifested himself from the earth in a ferocious and mighty form known as Mahakal. This form was so powerful that it instantly vanquished the demon Dushana and liberated the people of Avantika from his tyranny. After defeating the demon, the Brahmins requested Lord Shiva to eternally reside in Avantika to protect his devotees from evil forces, calamities, and untimely death. Granting their wish, Shiva took the form of the Mahakaleshwar Jyotirlinga, which is unique for being ‘Swayambhu’ (self-manifested) and ‘Dakshinamoorthy’ (south-facing), a rare characteristic. The presence of Mahakaleshwar is believed to protect the city and its devotees, granting them liberation and ensuring their well-being against all odds, especially against the fear of death.

Sentence - 1

———

अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम् ।

———

Meaning

सज्जनांना मोक्ष देण्यासाठी अवंतिका (उज्जैन) नगरीत अवतार घेतलेल्या महाकालाला मी वंदन करतो.

I bow to Mahakala, the great Lord, who incarnated in Avantika (Ujjain) for the sake of granting liberation to good people.

Meaning of Words

अवन्तिकायां		Avantikaayam
अवंतिका नगरीत (उज्जैनमध्ये) अवंतिका हे उज्जैन शहराचे प्राचीन नाव आहे, जे हिंदू धर्मातील सात पवित्र शहरांपैकी एक आहे.		In Avantika (Ujjain) Avantika is the ancient name for the city of Ujjain, which is one of the seven holy cities in Hinduism.
विहितावतारं		vihitaavataaram
विहित म्हणजे ‘केलेला’ किंवा ‘प्रकट झालेला’, आणि अवतार म्हणजे ‘जन्म’ किंवा ‘खाली उतरणे’. त्यामुळे, ‘ज्याने अवतार घेतला’ किंवा ‘जो अवतार म्हणून प्रकट झाला’.		who incarnated Vihita means ‘performed’ or ‘manifested’, and Avataram means ‘incarnation’ or ‘descent’. So, ‘one who performed an incarnation’ or ‘who manifested as an incarnation’.
मुक्तिप्रदानाय		muktipradaanaaya
मोक्ष देण्यासाठी मुक्ती म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून ‘मुक्ती’ किंवा ‘मोक्ष’, आणि प्रदान म्हणजे ‘देण्यासाठी’ किंवा ‘देण्याकरिता’.		for the sake of granting liberation Mukti means ‘liberation’ or ‘salvation’ from the cycle of birth and death, and Pradaanaya means ‘for giving’ or ‘for granting’.
च	cha	आणि	and
सज्जनानाम्		sajjanaanaam
सत्पुरुषांना सज्जन म्हणजे ‘चांगले लोक’, ‘सत्पुरुष’ किंवा ‘धार्मिक व्यक्ती’. ‘नाम’ प्रत्यय अनेकवचनी षष्ठी किंवा चतुर्थी ‘त्यांना’ किंवा ‘त्यांच्यासाठी’ दर्शवतो.		to good people Sajjana means ‘good people’, ‘virtuous ones’, or ‘pious individuals’. Naama suffix indicates plural possessive or dative ‘to/for them’.

Sentence - 2

———

अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ॥

———

Meaning

अकालमृत्यूपासून संरक्षण करण्यासाठी मी महाकाल, महान देवाला वंदन करतो.

I bow to Mahakal, the great Lord, for protection from untimely death.

Meaning of Words

अकालमृत्योः		Akaalamrityoh
अकालमृत्यूपासून अकाल म्हणजे ‘वेळेपूर्वी’ किंवा ‘अवेळी’, आणि मृत्यू म्हणजे ‘मरण’. त्यामुळे ‘अकाली मृत्यूपासून’.		From untimely death Akaala means ‘untimely’ or ‘premature’, and Mrityu means ‘death’. So, ‘from untimely death’.
परिरक्षणार्थं		parirakshanaartham
संरक्षणासाठी परिरक्षण म्हणजे ‘संरक्षण’ किंवा ‘रक्षण’, आणि अर्थं म्हणजे ‘या उद्देशाने’ किंवा ‘यासाठी’.		for protection Parirakshana means ‘protection’ or ‘safeguarding’, and Artham means ‘for the purpose of’ or ‘for the sake of’.
वन्दे		vande
वन्दे हे क्रियापद असून त्याचा अर्थ ‘मी नमस्कार करतो’, ‘मी वंदन करतो’ किंवा ‘मी पूजा करतो’.		Vande is a verb meaning ‘I salute’, ‘I bow down’, or ‘I worship’.
महाकालमहासुरेशम्		mahaakaalamaahaasuresham
महाकाल, महान देवाला महाकाल म्हणजे भगवान शिवाने धारण केलेले उग्र रूप, ‘महान काळ’ किंवा ‘काळ आणि मृत्यूचे नियंत्रक’. महा-असुर-ईशं चा अर्थ ‘देवांचा महान स्वामी’ किंवा ‘महान ईश्वर’ असा होतो. या संदर्भात, तो शिवला सर्वोच्च स्वामी म्हणून संदर्भित करतो. ‘महाकालमहासुरेशम्’ चा अर्थ ‘महान भगवान महाकाल’ असा केला जातो.		to Mahakal, the great Lord Mahakaala refers to Lord Shiva in his fierce form, the ‘Great Time’ or ‘Controller of Time and Death’. Maha-asura-isham is interpreted as ‘Maha-Sura-Isham’ meaning ‘Great Lord of Gods/Devas’ or ‘Maha-Ish’ meaning ‘The Great Lord’. In this context, it refers to Shiva as the supreme lord. It is common to interpret ‘Mahasureśam’ as ‘the great Lord Mahakal’.

---