Dwadasha Jyotirlinga Stotram - 1

The Shloka

———

सौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्ये ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम् ।

भक्तिप्रदानाय कृपावतीर्णं तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये ॥

———

Saurāṣṭradeśe viśade’tiramye jyotirmayaṁ candrakalāvatamsaṁ ।

Bhaktipradānāya kṛpāvatīrṇaṁ taṁ Somanāthaṁ śaraṇaṁ prapadye ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रातील पहिला श्लोक आहे, जे भगवान शंकराच्या बारा प्रमुख ज्योतिर्लिंगांची स्तुती करणारे पवित्र स्तोत्र आहे. हा श्लोक विशेषतः सोमनाथ ज्योतिर्लिंगाचे गुणगान करतो, जे बारा ज्योतिर्लिंगांमध्ये अग्रगण्य मानले जाते. हा श्लोक भगवान शिवाच्या दैवी गुणांचे सुंदर वर्णन करतो - त्यांची शुद्ध आणि आकर्षक सौराष्ट्र भूमीतील उपस्थिती, त्यांचे तेजस्वी रूप, चंद्रकोरीने सजलेले त्यांचे प्रतिष्ठित रूप आणि भक्तांना भक्ती प्रदान करणारा त्यांचा दयाळू स्वभाव. हा श्लोक पूर्ण शरणागती आणि आध्यात्मिक उन्नती तसेच शुद्ध भक्तीसाठी भगवान सोमनाथाच्या दैवी कृपेची याचना करण्याचे महत्त्व दर्शवितो.

मी त्या सोमनाथाला शरण जातो, जे सौराष्ट्र देशातील अतिशय निर्मळ आणि रमणीय अशा ठिकाणी विराजमान आहेत, जे प्रकाशमय आहेत, ज्यांनी चंद्राची कोर मुकुटाप्रमाणे धारण केली आहे, आणि जे भक्तांना भक्ती प्रदान करण्यासाठी कृपेने अवतीर्ण झाले आहेत.

हा श्लोक भगवान सोमनाथाला समर्पित आहे, त्यांना तेजस्वी, चंद्रकोर धारण केलेले आणि सौराष्ट्रच्या सुंदर प्रदेशात भक्तांना भक्ती प्रदान करण्यासाठी कृपेने अवतीर्ण झालेले असे वर्णन करून त्यांच्या चरणी शरणागती व्यक्त करतो.

हे आदरणीय श्लोक ‘द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रा’तील पहिले श्लोक आहे, जे भगवान शिवाच्या बारा पवित्र ज्योतिर्लिंग मंदिरांना समर्पित आहे. हे श्लोक विशेषतः सोमनाथ ज्योतिर्लिंगावर लक्ष केंद्रित करते, जे या बारा ज्योतिर्लिंगांमध्ये पहिले मानले जाते. यात भगवान सोमनाथाचे सखोल चित्रण केले आहे. सर्वप्रथम, ते देवतेला ‘सौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्ये’ असे संबोधून, सौराष्ट्र प्रदेशाचे वर्णन अत्यंत शुद्ध, विशाल आणि अतिशय आकर्षक असे करतात. हे ज्योतिर्लिंग स्थापित असलेल्या ठिकाणाची पवित्रता आणि नैसर्गिक सौंदर्य यावर जोर देते. दुसरे, ते भगवान सोमनाथांचे वर्णन ‘ज्योतिर्मयं’ असे करतात, म्हणजे ‘प्रकाशाने भरलेले’ किंवा ‘तेजस्वी’, जे त्यांची दैवी चमक आणि सर्वोच्च आध्यात्मिक बुद्धिमत्ता दर्शवते. तिसरे, त्यांना ‘चन्द्रकलावतंसम्’ असे चित्रित केले आहे, म्हणजे ‘चंद्रकोरीने मुकुटाप्रमाणे सुशोभित’, हे भगवान शिवाचे एक उत्कृष्ट प्रतिमात्मक वैशिष्ट्य आहे, जे काळावरील त्यांचे नियंत्रण आणि त्यांची शांत, तरीही शक्तिशाली, स्वभाव दर्शवते. शेवटी, श्लोक त्यांच्या दैवी प्रकटीकरणाचा उद्देश प्रकट करतो: ‘भक्तिप्रदानाय कृपावतीर्णं’, म्हणजे ‘भक्ती प्रदान करण्यासाठी दयेने अवतीर्ण झालेले’. हे भगवान शिवाच्या असीम करुणेवर प्रकाश टाकते, जे दर्शवते की ते आपल्या भक्तांना शुद्ध भक्तीची मौल्यवान भेट देण्यासाठीच पृथ्वीवर प्रकट झाले आहेत. शेवटचे वाक्य, ‘तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये’, भक्ताची सखोल शरणागती व्यक्त करते, ज्यात ‘मी त्या सोमनाथाला शरण जातो’ असे म्हटले आहे. हे संपूर्ण श्रद्धेचे आवाहन आणि दैवी संरक्षण व कृपेची प्रार्थना आहे.

सोमनाथ ज्योतिर्लिंगामागील आख्यायिका चंद्रदेवाशी संबंधित आहे. पुराणांनुसार, चंद्रदेवाने दक्ष प्रजापतीच्या सत्तावीस मुलींशी विवाह केला होता, परंतु त्यांनी रोहिणीवर अधिक प्रेम दाखवून इतर पत्नींकडे दुर्लक्ष केले. या पक्षपातीपणामुळे संतप्त होऊन दक्षाने चंद्रदेवाला शाप दिला की त्यांची चमक हळूहळू कमी होईल आणि ते क्षीण होतील. परिणामी, चंद्रदेव क्षीण होऊ लागले, ज्यामुळे देवांना चिंता वाटू लागली. व्यथित होऊन चंद्रदेवाने, पत्नी रोहिणीसह, भगवान ब्रह्मदेवांचा सल्ला घेतला, ज्यांनी त्यांना सौराष्ट्र प्रदेशातील प्रभास क्षेत्रात भगवान शंकराची तपस्या करण्याचा सल्ला दिला. चंद्रदेवाने दीर्घकाळ कठोर तपस्या केली. त्यांच्या अविचल भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शंकर त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. चंद्रदेवाने शंकरांना दक्षाच्या शापातून मुक्त करण्याची विनंती केली. भगवान शंकरांनी दयेने त्यांना वर दिला की ते पंधरवड्यात आलटून पालटून वाढतील (वृद्धिंगत होतील) आणि क्षीण होतील (कमी होतील), अशा प्रकारे चंद्राच्या कला निर्माण झाल्या. चंद्रदेवाला वाचवण्यासाठी आणि त्यांचे वैभव परत मिळवण्यासाठी भगवान शंकरांचे हे प्रकटीकरण ‘सोमनाथ’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले, ज्याचा अर्थ ‘चंद्राचा स्वामी’ आहे. या ठिकाणी स्थापित झालेले ज्योतिर्लिंग ‘सोमनाथ ज्योतिर्लिंग’ म्हणून पूजले जाते, जे भगवान शंकरांनी दुःख दूर करण्यासाठी आणि कृपा देण्यासाठी आपली दैवी शक्ती प्रकट केली ते ठिकाण आहे.

This shloka is the first verse of the Dwadasha Jyotirlinga Stotram, a sacred hymn praising the twelve prominent shrines of Lord Shiva. It specifically glorifies the Somanatha Jyotirlinga, considered the foremost among them. The verse beautifully describes Lord Shiva’s divine attributes – His presence in the pure and charming land of Saurashtra, His radiant form, His iconic adornment of the crescent moon, and His compassionate nature in granting devotion to His devotees. It signifies the act of complete surrender and seeking the divine grace of Lord Somanatha for spiritual upliftment and pure devotion.

I take refuge in that Lord Somanatha, who is situated in the very clear and exceedingly beautiful region of Saurashtra, who is effulgent with light, adorned with the crescent moon, and who has descended out of compassion to bestow devotion.

The shloka is a prayer of surrender to Lord Somanatha, describing Him as the effulgent deity, adorned with the crescent moon, who graciously manifested in the beautiful region of Saurashtra to bestow devotion upon His worshippers.

This reverential shloka is the opening verse of the renowned ‘Dwadasha Jyotirlinga Stotram,’ a devotional hymn dedicated to Lord Shiva’s twelve sacred Jyotirlinga shrines. The verse particularly focuses on the Somanatha Jyotirlinga, which holds the distinction of being the first among these twelve. It paints a vivid picture of Lord Somanatha. Firstly, it locates the deity in ‘Saurāṣṭradeśe viśade’tiramye,’ describing the region of Saurashtra as exceptionally pure, vast, and supremely charming. This emphasizes the sanctity and natural beauty of the place where the Jyotirlinga is established. Secondly, it characterizes Lord Somanatha as ‘jyotirmayaṁ,’ meaning ‘full of light’ or ‘effulgent,’ signifying His divine radiance and supreme spiritual brilliance. Thirdly, He is depicted as ‘candrakalāvatamsaṁ,’ ‘adorned with the crescent moon as a crest,’ a classic iconographic feature of Lord Shiva, symbolizing His control over time and cycles, and His serene, yet powerful, nature. Finally, the shloka reveals the purpose of His divine manifestation: ‘bhaktipradānāya kṛpāvatīrṇaṁ,’ meaning ‘descended out of compassion to bestow devotion.’ This highlights Lord Shiva’s boundless mercy, indicating that He manifested on Earth specifically to grant His devotees the precious gift of pure devotion. The concluding phrase, ‘taṁ Somanāthaṁ śaraṇaṁ prapadye,’ expresses the devotee’s profound act of surrender, stating ‘I take refuge in that Somanatha.’ It is an invocation of complete faith and an appeal for divine protection and grace.

The legend behind the Somanatha Jyotirlinga involves Chandra (the Moon God). According to the Puranas, Chandra married the twenty-seven daughters of Daksha Prajapati, but he showed excessive favoritism towards Rohini, neglecting his other wives. Enraged by this partiality, Daksha cursed Chandra to gradually lose his luster and wane. As a result, Chandra began to diminish, causing concern among the gods. Distraught, Chandra, along with his wife Rohini, sought the counsel of Lord Brahma, who advised them to perform penance to Lord Shiva at the Prabhas Kshetra, located in the Saurashtra region. Chandra meticulously performed a rigorous penance for a long period. Pleased by his unwavering devotion, Lord Shiva appeared before him. Chandra pleaded with Shiva to relieve him of Daksha’s curse. Lord Shiva, out of compassion, granted him a boon that he would alternately wax (grow) and wane (diminish) during a fortnight, thus creating the phases of the moon. This manifestation of Lord Shiva, to save Chandra and restore his glory, became known as Somanatha, meaning ‘Lord of the Moon’. The Jyotirlinga established at this spot is reverently worshipped as the Somanatha Jyotirlinga, marking the place where Lord Shiva manifested His divine power to alleviate suffering and bestow grace.

Sentence - 1

———

सौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्ये

———

Meaning

सौराष्ट्र देशातील अतिशय निर्मळ आणि रमणीय अशा ठिकाणी,

In the very clear and exceedingly beautiful region of Saurashtra,

Meaning of Words

सौराष्ट्रदेशे		Saurāṣṭradeśe
सौराष्ट्र देशात, सौराष्ट्रामध्ये सौराष्ट्र हा भारताच्या गुजरात राज्यातील पश्चिम भागात असलेला एक ऐतिहासिक आणि भौगोलिक प्रदेश आहे. ‘देशे’ म्हणजे ‘देशात’ किंवा ‘प्रदेशात’. त्यामुळे ‘सौराष्ट्रदेशे’ म्हणजे ‘सौराष्ट्र देशात’ किंवा ‘सौराष्ट्र प्रदेशात’.		In the region of Saurashtra Saurashtra is a historical and geographical region in the western part of Gujarat, India. ‘Deshe’ means ‘in the country’ or ‘in the region’. So, ‘Saurāṣṭradeśe’ means ‘in the land/region of Saurashtra’.
विशदे		viśade
निर्मळ, शुद्ध जी वस्तू स्वच्छ, तेजस्वी, विशाल किंवा वैभवशाली आहे, तिला संदर्भित करते. या संदर्भात, ते प्रदेशाची शुद्धता आणि स्पष्टता दर्शवते.		Pure, clear Refers to something that is clean, bright, vast, or splendid. In this context, it describes the purity and clarity of the region.
अतिरम्ये		atiramye
अतिशय रमणीय, फार सुंदर ‘अति’ म्हणजे ‘फार’ किंवा ‘अत्यंत’, आणि ‘रम्ये’ म्हणजे ‘सुंदर’, ‘मनमोहक’ किंवा ‘आल्हाददायक’. त्यामुळे ‘अतिरम्ये’ म्हणजे अत्यंत आकर्षक आणि पाहण्यास आनंददायक असे ठिकाण.		Exceedingly beautiful, very charming ‘Ati’ means ‘very’ or ‘exceedingly’, and ‘ramye’ means ‘beautiful’, ‘charming’, or ‘delightful’. So, ‘atiramye’ describes a place that is supremely attractive and pleasant to behold.

Sentence - 2

———

ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम्

———

Meaning

जे प्रकाशमय आहेत, ज्यांनी चंद्राची कोर मुकुटाप्रमाणे धारण केली आहे,

who is effulgent with light, adorned with the crescent moon as a crest,

Meaning of Words

ज्योतिर्मयं		jyotirmayaṁ
प्रकाशमय, तेजस्वी ‘ज्योति’ म्हणजे ‘प्रकाश’ आणि ‘मयं’ म्हणजे ‘भरलेले’ किंवा ‘बनलेले’. त्यामुळे ‘ज्योतिर्मयं’ म्हणजे ‘तेजस्वी’, ‘प्रकाशमान’ किंवा ‘दैवी प्रकाशाने भरलेले’, जे भगवान शिवाच्या आंतरिक तेजाचे प्रतीक आहे.		Full of light, radiant ‘Jyoti’ means ‘light’ and ‘mayam’ indicates ‘full of’ or ‘consisting of’. Thus, ‘jyotirmayam’ means ‘radiant’, ‘effulgent’, or ‘full of divine light’, signifying the inherent brilliance of Lord Shiva.
चन्द्रकलावतंसम्		candrakalāvatamsaṁ
ज्यांनी चंद्राची कोर मुकुटाप्रमाणे धारण केली आहे ‘चंद्र’ म्हणजे ‘चंद्रमा’, ‘कला’ म्हणजे ‘कोर’ (विशेषतः चंद्रकोर), आणि ‘अवसंसम्’ म्हणजे ‘शिरोभूषण’, ‘मुकुट’ किंवा ‘माथा’. हे भगवान शिवाचे वर्णन करते, जे त्यांच्या मस्तकावर चंद्रकोर आभूषण म्हणून धारण करतात.		Adorned with the crescent moon as a crest ‘Chandra’ means ‘moon’, ‘kala’ refers to a ‘digit’ or ‘crescent’ (specifically the crescent moon), and ‘avatamsam’ means ‘adornment’, ‘crest’, or ‘diadem’. This describes Lord Shiva, who famously wears the crescent moon on his head as an ornament.

Sentence - 3

———

भक्तिप्रदानाय कृपावतीर्णं

———

Meaning

जे भक्तांना भक्ती प्रदान करण्यासाठी कृपेने अवतीर्ण झाले आहेत,

who has descended out of compassion to bestow devotion,

Meaning of Words

भक्तिप्रदानाय		bhaktipradānāya
भक्ती देण्यासाठी, भक्ती प्रदान करण्यासाठी ‘भक्ती’ म्हणजे ‘ईश्वरावरील प्रेम’ किंवा ‘निष्ठा’, आणि ‘प्रदानाय’ म्हणजे ‘देण्यासाठी’ किंवा ‘अर्पण करण्यासाठी’. हे वाक्यांश शिवाच्या प्रकट होण्याचा उद्देश दर्शवितो - भक्तांना शुद्ध भक्तीचा आशीर्वाद देणे.		For granting devotion ‘Bhakti’ means ‘devotion’ or ‘love for God’, and ‘pradānāya’ means ‘for giving’ or ‘for bestowing’. This phrase indicates the purpose of Shiva’s manifestation – to bless devotees with pure devotion.
कृपावतीर्णं		kṛpāvatīrṇaṁ
कृपेने अवतीर्ण झालेले, दयेने प्रकट झालेले ‘कृपा’ म्हणजे ‘दया’, ‘अनुग्रह’ किंवा ‘करुणा’, आणि ‘अवतीर्णं’ म्हणजे ‘खाली आलेले’ किंवा ‘प्रकट झालेले’. हे भगवान शिवाच्या परोपकारी स्वभावावर प्रकाश टाकते, म्हणजे ते आपल्या भक्तांवर असीम दयेमुळे पृथ्वीवर प्रकट झाले आहेत.		Descended out of compassion/grace ‘Kṛpā’ means ‘compassion’, ‘grace’, or ‘mercy’, and ‘avatīrṇaṁ’ means ‘descended’ or ‘incarnated’. This highlights Lord Shiva’s benevolent nature, indicating that He manifested on Earth purely out of His boundless mercy for His devotees.

Sentence - 4

———

तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये

———

Meaning

मी त्या सोमनाथाला शरण जातो.

to that Somanatha, I take refuge.

Meaning of Words

तं		taṁ
संस्कृत सर्वनाम, द्वितीय विभक्तीत ‘त्याला’ किंवा ‘त्या’ साठी वापरले जाते, या संदर्भात भगवान सोमनाथाला सूचित करते.		To that (him) A Sanskrit pronoun in the accusative case, referring to ‘that’ or ‘him’, in this context, Lord Somanatha.
सोमनाथं		Somanāthaṁ
सोमनाथाला ‘सोम’ म्हणजे चंद्रदेव, आणि ‘नाथ’ म्हणजे ‘स्वामी’ किंवा ‘प्रभु’. ‘सोमनाथ’ याचा अर्थ ‘चंद्राचा स्वामी’. हे भगवान शिवाच्या सर्वात पूज्य ज्योतिर्लिंग मंदिरांपैकी एकाचे नाव आहे.		To Somanatha (Lord of the Moon) ‘Soma’ refers to the Moon God, and ‘nātha’ means ‘lord’ or ‘master’. ‘Somanatha’ literally means ‘Lord of the Moon’. This is the name of one of the most revered Jyotirlinga shrines of Lord Shiva.
शरणं		śaraṇaṁ
शरण, आश्रय संरक्षण, सुरक्षितता किंवा शरणागतीची जागा किंवा स्थिती. याचा अर्थ दैवी संरक्षण आणि मार्गदर्शन शोधणे असा आहे.		Refuge, shelter A place or state of protection, safety, or surrender. It implies seeking divine protection and guidance.
प्रपद्ये		prapadye
मी शरण जातो, मी आश्रय घेतो प्रथम पुरुष एकवचनातील क्रियापद, ज्याचा अर्थ ‘मी शरण जातो’, ‘मी आश्रय घेतो’ किंवा ‘मी शरण येतो’. हे देवतेप्रती संपूर्ण भक्ती आणि शरणागतीचे कृत्य दर्शवते.		I take refuge, I surrender A verb in the first person singular, meaning ‘I surrender’, ‘I resort to’, or ‘I take refuge in’. It signifies an act of complete devotion and submission to the deity.

---