Bilvashtakam - 3

The Shloka

———

शालिग्राम शिलामेकां विप्राणां जातु चार्पयेत्

सोमयज्ञ महापुण्यं एक बिल्वं शिवार्पणम् ॥

———

śāligrāma śilāmekāṁ viprāṇāṁ jātu cārpāyet somayajña mahāpuṇyaṁ eka bilvaṁ śivārpaṇam ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक भगवान शंकराप्रती असलेल्या भक्तीची अतुलनीय शक्ती आणि साधेपणा दर्शवतो. तो सुचवतो की मोठे विधी आणि दानांचे स्वतःचे महत्त्व असले तरी, शिवाला अत्यंत प्रिय असलेले एकच बेलपत्र प्रामाणिकपणे अर्पण केल्याने समान किंवा त्याहून अधिक आध्यात्मिक लाभ मिळू शकतात. हे श्लोक यावर जोर देते की, ईश्वरी कृपा प्राप्त करण्यासाठी भौतिक मूल्य किंवा विधीची जटिलता नव्हे, तर खरी भक्ती आणि अर्पणाची पवित्रता अत्यंत महत्त्वाची आहे. अशा प्रकारे, बेलपत्र हे अंतिम भक्तीचे प्रतीक आणि सर्व भक्तांसाठी सर्वोच्च पुण्य प्राप्त करण्याचे एक सुलभ साधन बनते.

एक शालिग्राम शिळा ब्राह्मणांना अर्पण केल्याने मिळणारे पुण्य, किंवा सोमयाज्ञ करण्याने मिळणारे महापुण्य, हे सर्व फक्त एक बेलपत्र शिवाला अर्पण करण्याच्या पुण्याएवढे आहे.

हा श्लोक भगवान शिवाला एक बेलपत्र अर्पण करण्याच्या गहन आध्यात्मिक पुण्याचा महिमा सांगतो. तो असे प्रतिपादन करतो की, ब्राह्मणांना एक पवित्र शालिग्राम शिळा दान करणे, किंवा सोमयाज्ञ सारखा मोठा वैदिक यज्ञ करणे (दोन्ही अत्यंत पुण्यकारक मानले जातात), यातून मिळणारे अफाट आध्यात्मिक पुण्य, फक्त एक बेलपत्र शिवाला समर्पित करण्याच्या अतुलनीय पुण्याच्या तुलनेत आहे.

बिल्वाष्टकातील हा श्लोक भगवान शिवाला एकच बेलपत्र अर्पण करण्याच्या सर्वोच्च आध्यात्मिक प्रभावाची काव्यमय घोषणा करतो. हा श्लोक एक शक्तिशाली समांतरता दर्शवितो की, दोन अत्यंत आदरणीय आणि कठीण आध्यात्मिक कृत्ये - पहिले, योग्य ब्राह्मणांना एक पवित्र शालिग्राम शिळा (विष्णूचे प्रतिनिधित्व करणारी) दान करणे, आणि दुसरे, सोमयाज्ञासारखा मोठा वैदिक यज्ञ करणे (त्याच्या अफाट धार्मिक गुंतागुंत आणि आध्यात्मिक लाभांसाठी ओळखला जाणारा) - यातून जमा होणारे पुण्य हे केवळ एकच बेलपत्र शिवाला समर्पित करण्याच्या साध्या पण गहन कृतीमध्ये पूर्णपणे समाविष्ट आहे आणि त्याच्या बरोबरीचे आहे. याचा मूळ संदेश हा आहे की, पारंपारिक पुण्यकारक कृत्ये मौल्यवान असली तरी, शिवाला बेलपत्रासारखे एक साधे अर्पण करून व्यक्त केलेली प्रामाणिक आणि एकाग्र भक्ती अतुलनीय शक्ती धारण करते, जी प्रत्येकाला उपलब्ध आहे, मग त्यांची विस्तृत विधी करण्याची किंवा मोठे दान देण्याची क्षमता असो वा नसो. हे श्लोक यावर जोर देते की खरी भक्ती भौतिक आणि धार्मिक गुंतागुंत ओलांडते, आणि थेट दैवी तत्वापर्यंत पोहोचते.

This shloka highlights the incredible power and simplicity of devotion towards Lord Shiva. It suggests that while grand rituals and donations have their merit, the sincere offering of even a single Bilva leaf, which is profoundly dear to Shiva, can bestow equivalent or even greater spiritual benefits. It underscores that true devotion and the sacredness of the offering, rather than its material value or complexity, are paramount in gaining divine grace. The Bilva leaf, thus, becomes a symbol of ultimate devotion and an accessible means for all devotees to attain supreme merit.

Offering even one Shaligram stone to Brahmins, or the great merit of a Somayajna, all this is equivalent to offering a single Bilva leaf to Shiva.

This shloka emphasizes the profound spiritual merit derived from offering a single Bilva leaf to Lord Shiva. It asserts that the virtuous act of donating even one sacred Shaligram stone to Brahmins, or performing a grand Vedic sacrifice like Somayajna (both considered highly meritorious), is comparable to or even surpassed by the immense spiritual benefit obtained from simply dedicating one Bilva leaf to Shiva.

This shloka, as part of the Bilvashtakam, poetically declares the supreme spiritual efficacy of offering a single Bilva leaf to Lord Shiva. It draws a powerful parallel by stating that the merit accrued from performing two highly revered and arduous spiritual acts—first, donating even one sacred Shaligram stone (representing Vishnu) to worthy Brahmins, and second, undertaking a grand Vedic sacrifice like the Somayajna (known for its immense ritual complexity and spiritual rewards)—is completely encompassed and matched by the simple yet profound act of dedicating just one Bilva leaf to Shiva. The underlying message is that while traditional meritorious deeds are valuable, the sincere and focused devotion expressed through a simple offering like a Bilva leaf to Shiva holds an unparalleled power, accessible to all, irrespective of their ability to perform elaborate rituals or make large donations. It underscores the idea that true devotion transcends the material and ritualistic complexities, reaching directly to the divine essence.

Sentence - 1

———

शालिग्राम शिलामेकां विप्राणां जातु चार्पयेत्

———

Meaning

ब्राह्मणांना एक शालिग्राम शिळा कधीही अर्पण केल्याने,

Offering even one Shaligram stone to Brahmins at any time,

Meaning of Words

शालिग्राम		śāligrāma
शालिग्राम नेपाळमधील गंडकी नदीत प्रामुख्याने आढळणारा एक जीवाश्म असलेला दगड, ज्याला हिंदू धर्मात भगवान विष्णूचे प्रतीकात्मक रूप मानले जाते. विष्णूच्या मूर्तीविहीन प्रतीकात्मक रूपात याची पूजा केली जाते.		Shaligram A fossilized ammonite stone found primarily in the Gandaki river in Nepal, which is revered as a symbolic representation of Lord Vishnu in Hinduism. It is worshipped as a non-anthropomorphic aniconic symbol of Vishnu.
शिलामेकां		śilāmekāṁ
एक शिळा/मूर्ती हा शब्द ‘शिलाम्’ (दगड किंवा मूर्ती) आणि ‘एकम्’ (एक) या दोन शब्दांपासून बनलेला आहे. याचा अर्थ एक पवित्र दगड, विशेषतः उल्लेख केलेला शालिग्राम.		one stone/idol This word is a combination of ‘Shilam’ (stone or idol) and ‘ekam’ (one). It refers to a single sacred stone, specifically the Shaligram mentioned.
विप्राणां		viprāṇāṁ
ब्राह्मणांना हे ‘विप्र’ या शब्दाचे अनेकवचनी चतुर्थीचे रूप आहे, ज्याचा अर्थ विद्वान आणि पवित्र व्यक्ती असा होतो. प्राचीन भारतीय समाजात, ब्राह्मण हे पुरोहित वर्ग होते, जे पारंपरिकपणे ज्ञान, वैदिक विधी करणे आणि पवित्र ग्रंथांचे शिक्षण देण्याशी संबंधित होते.		to Brahmins This is the plural dative case of ‘vipra’, meaning a learned and pure person. In ancient Indian society, Brahmins were the priestly class, traditionally associated with knowledge, performing Vedic rituals, and teaching sacred texts.
जातु		jātu
कधीही, केव्हाही, कदाचित या शब्दाचा अर्थ ‘कधीही’ किंवा ‘जरी’ असा होतो, जो एखादी क्रिया केली जाण्याची शक्यता किंवा स्थिती यावर जोर देतो.		ever, at any time, perchance This word signifies ‘at any time’ or ‘even if’, emphasizing the condition or possibility of an action being performed.
चार्पयेत्		cārpāyet
हा शब्द ‘च’ (आणि, किंवा) आणि ‘अर्पयेत्’ (अर्पण करावे) या शब्दांपासून बनलेला आहे. येथील ‘च’ हा संयोजक किंवा जोर देणारा कण म्हणून कार्य करतो, ज्याचा अर्थ “जर कोणी अर्पण केले” किंवा “जेव्हा कोणी अर्पण करते” असा होतो, आणि पुढील तुलनेसाठी अट तयार करतो.		This word is a combination of ‘cha’ (and, or) and ‘arpayet’ (should offer/dedicate). The ‘cha’ here acts as a conjunctive or emphatic particle, implying “if one offers” or “when one offers,” setting up the condition for the subsequent comparison.

Sentence - 2

———

सोमयज्ञ महापुण्यं एक बिल्वं शिवार्पणम्

———

Meaning

(याने मिळणारे पुण्य) सोमयाज्ञाच्या महान पुण्यासारखे आहे, (आणि) एक बेलपत्र शिवाला अर्पण करण्यासारखे आहे.

all this (merit gained) is equivalent to the great merit of a Somayajna, (and also equivalent to) offering one Bilva leaf to Shiva.

Meaning of Words

सोमयज्ञ		somayajña
सोमयाज्ञ एक महत्त्वाचा आणि विस्तृत वैदिक यज्ञ, जो सर्वात महत्त्वपूर्ण ‘श्रौत’ (वैदिक) विधींपैकी एक मानला जातो. यात सोमरस (वनस्पतीचा रस) पिळून तो विविध देवतांना विधीपूर्वक अर्पण करण्याचा समावेश असतो, ज्यातून प्रचंड आध्यात्मिक लाभ मिळतात आणि इच्छा पूर्ण होतात असे मानले जाते.		Somayajna A significant and elaborate Vedic sacrifice, considered one of the most important ‘Shrauta’ (Vedic) rituals. It involves the ritualistic pressing and offering of Soma juice (a plant extract) to various deities, believed to yield immense spiritual benefits and fulfill desires.
महापुण्यं		mahāpuṇyaṁ
मोठे पुण्य/महान पुण्य ‘महा’ (महान) आणि ‘पुण्य’ (पुण्य, सद्गुण, चांगले कर्म) या शब्दांपासून बनलेला एक संयुक्त शब्द. हे अत्यंत पुण्यकारक आणि भक्तिपूर्ण कृतींद्वारे प्राप्त होणारे प्रचंड आध्यात्मिक श्रेय, शुभत्व किंवा सकारात्मक कर्मफळ दर्शवते.		great merit/virtue A compound word formed from ‘Mahā’ (great, grand) and ‘puṇya’ (merit, virtue, good deed). It refers to immense spiritual credit, auspiciousness, or positive karmic accumulation achieved through highly virtuous and devotional actions.
एक		eka
एक, एकच एकवचन किंवा अद्वितीयता दर्शवतो, यावर जोर देतो की बेलपत्राच्या एकाच पानामध्ये देखील किती प्रचंड शक्ती आहे.		one, a single Denotes singularity or uniqueness, emphasizing that even a single unit of the Bilva leaf holds such immense power.
बिल्वं		bilvaṁ
बेलपत्र बेल वृक्षाचे (एगल मार्मेलोस) पान, जे भगवान शिवाला अत्यंत पवित्र आहे. हे पारंपारिकपणे त्यांना पूजेमध्ये अर्पण केले जाते, कारण ते शिवाला अत्यंत प्रिय आहे आणि भक्ताला मोठे आध्यात्मिक पुण्य प्रदान करते असे मानले जाते.		Bilva leaf The leaf of the Bilva tree (Aegle marmelos), which is profoundly sacred to Lord Shiva. It is traditionally offered to Him during worship, as it is believed to be extremely pleasing to Shiva and grants great spiritual merit to the devotee.
शिवार्पणम्		śivārpaṇam
शिवाला अर्पण ‘शिव’ (भगवान शिव) आणि ‘अर्पणम्’ (अर्पण करणे, समर्पित करणे) या शब्दांपासून बनलेला एक संयुक्त शब्द. याचा अर्थ भगवान शिवाला काहीतरी समर्पित करणे किंवा अर्पण करणे, विशेषतः भक्तीभावाने.		offered to Shiva A compound word combining ‘Shiva’ (Lord Shiva) and ‘arpaṇam’ (offering, dedication). It refers to the act of dedicating or offering something, particularly with devotion, to Lord Shiva.

---