Rudrashtakam - 1

The Shloka

———

नमामीशमीशाननिर्वाणरूपं विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम् ।

निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम् ॥

———

നമാമീശമീശാനനിർവ്വാണരൂപം വിഭും വ്യാപകം ബ്രഹ്മവേദസ്വരൂപം.

നിജം നിർഗുണം നിർവ്വികൽപം നിരീഹം ചിദാകാശമാകാശവാസം ഭജേഽഹം.

———

Namāmīśamīśānanirvāṇarūpaṁ vibhuṁ vyāpakaṁ brahmavedasvarūpam.

Nijaṁ nirguṇaṁ nirvikalpaṁ nirīhaṁ cidākāśamākāśavāsaṁ bhaje’ham.

———

Meaning / Summary

രുദ്രാഷ്ടകത്തിലെ ഈ ആദ്യ ശ്ലോകം, ശിവനെ പരമമായ അസ്തിത്വമായി വാഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് മുഴുവൻ സ്തുതിയുടെയും അന്തസ്സത്ത വെളിവാക്കുന്നു. അവന്റെ അതീന്ദ്രിയ സ്വഭാവങ്ങളെയും (നിർഗുണൻ, നിർവികൽപൻ, നിരീഹൻ) അവന്റെ സർവ്വവ്യാപിത്വത്തെയും (വിഭു, വ്യാപക, ആകാശവാസം, ചിദാകാശം) ഇത് എടുത്തു കാണിക്കുന്നു. ശിവനെ കേവലം ഒരു ദേവനായിട്ടല്ല, മറിച്ച് പരമമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെയും (ബ്രഹ്മം) ദിവ്യജ്ഞാനത്തിന്റെയും (വേദങ്ങൾ) പ്രതിരൂപമായും മോക്ഷം (നിർവാണം) നൽകുന്നവനായും ഇത് വിവരിക്കുന്നു. ഭക്തൻ ശിവനെ പ്രപഞ്ചബോധമായും സമീപിക്കാവുന്ന ഈശ്വരനായും അംഗീകരിച്ച് വ്യക്തിപരമായ ഭക്തി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.

പരമമായ മോക്ഷത്തിന്റെ രൂപമായ, സർവ്വവ്യാപിയും സർവ്വാന്തർഗ്ഗാമിയുമായ, ബ്രഹ്മവും വേദങ്ങളും സ്വരൂപമായ ഈശ്വരനെ ഞാൻ വണങ്ങുന്നു. സ്വയംഭൂവായ, ഗുണങ്ങളില്ലാത്ത, വികൽപങ്ങളില്ലാത്ത, ആഗ്രഹങ്ങളില്ലാത്ത, ബോധത്തിന്റെ ആകാശമായ, ആകാശത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആ ദേവനെ ഞാൻ ആരാധിക്കുന്നു.

ഈ ശ്ലോകം ശിവനെ സ്തുതിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. പരമമായ മോക്ഷത്തിന്റെ മൂർത്തീഭാവം, സർവ്വവ്യാപിയും എല്ലാറ്റിനെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന യാഥാർത്ഥ്യം, ബ്രഹ്മത്തിന്റെയും വേദങ്ങളുടെയും സാരാംശം എന്നിവയെല്ലാം ശിവനാണെന്ന് ഇത് വർണ്ണിക്കുന്നു. ഗുണങ്ങൾക്കും ദ്വന്ദ്വങ്ങൾക്കും ആഗ്രഹങ്ങൾക്കും അതീതനായ, എല്ലാ സ്ഥലത്തും ശുദ്ധബോധമായി വസിക്കുന്ന ഈ പരമോന്നതനായ ദൈവത്തെ ഭക്തൻ ഇവിടെ ആരാധിക്കുന്നു.

രുദ്രാഷ്ടകത്തിലെ ഈ ആദ്യ ശ്ലോകം, ശിവനെ അതിഭൗതികമായ പരമാത്മാവായും സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രപഞ്ച ശക്തിയായും വിവരിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള ഒരു സ്തുതിയാണ്. ഭക്തൻ ഈശ്വരനെ, അതായത് പരമോന്നതനായ നിയന്താവിനെ വണങ്ങുന്നു. അവിടുത്തെ രൂപം ‘നിർവാണം’ ആണ് - അതായത് പരമമായ മോക്ഷം, ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മോചനം, സമ്പൂർണ്ണമായ ശാന്തത എന്നിവയാണ്. ശിവനെ പ്രാപിക്കുന്നത് മോക്ഷം നേടുന്നതിന് തുല്യമാണെന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടുന്ന് ‘വിഭു’ എന്നും ‘വ്യാപകം’ എന്നും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് അവിടുത്തെ സർവ്വവ്യാപിത്വത്തെയും സർവ്വാന്തർഗ്ഗാമിത്വത്തെയും ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അതായത് അവിടുന്ന് അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഓരോ അണുവിലും ഉണ്ട്, എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ‘ബ്രഹ്മവേദസ്വരൂപം’ എന്ന പദം അവിടുത്തെ ബ്രഹ്മത്തിന്റെയും (പരമമായ യാഥാർത്ഥ്യം, പ്രപഞ്ചബോധം) വേദങ്ങളുടെയും (ദിവ്യജ്ഞാനം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വിശുദ്ധ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ) സാരാംശമായി ഉയർത്തുന്നു, ഇത് എല്ലാ ആത്മീയ സത്യത്തിന്റെയും ഉറവിടവും മൂർത്തീഭാവവും അവിടുത്തെയാണെന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നു. ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടാം ഭാഗം അവിടുത്തെ ദ്വൈതമല്ലാത്തതും ഗുണരഹിതവുമായ സ്വഭാവത്തിലേക്ക് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ കടന്നുചെല്ലുന്നു. ‘നിജം’ എന്നത് അവിടുത്തെ സഹജവും സ്വയംഭൂവായതുമായ സ്വഭാവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അവിടുന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവനല്ല, ശാശ്വതമായി നിലനിൽക്കുന്നവനാണെന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിർഗുണം’ എന്നാൽ ഗുണങ്ങളില്ലാത്തവൻ, ഭൗതിക ഗുണങ്ങളായ (സത്വ, രജസ്, തമസ്) എന്നിവയെ അതിലംഘിച്ച് അവിടുത്തെ ശുദ്ധവും രൂപമില്ലാത്തതുമായ വശത്തെ ഇത് എടുത്തു കാണിക്കുന്നു. ‘നിർവികൽപം’ എന്നത് എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങൾക്കും മാറ്റങ്ങൾക്കും മാനസിക നിർമ്മിതികൾക്കും അതീതനാണെന്ന് അവിടുത്തെ വിവരിക്കുന്നു, ഇത് ഒരു സമ്പൂർണ്ണവും അവിഭക്തവുമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ‘നിരീഹം’ എന്നത് അവിടുത്തെ ആഗ്രഹമില്ലായ്മയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പൂർണ്ണനും സ്വയംപര്യാപ്തനുമായതിനാൽ, അവിടുത്തെ വ്യക്തിപരമായ ലക്ഷ്യങ്ങളോ ആഗ്രഹങ്ങളോ ഇല്ല. അവസാനമായി, ‘ചിദാകാശം’ അവിടുത്തെ ‘ബോധത്തിന്റെ ആകാശം’ ആയി ചിത്രീകരിക്കുന്നു - എല്ലാ അസ്തിത്വത്തിനും അടിസ്ഥാനമായ ശുദ്ധമായ അവബോധത്തിന്റെ അനന്തവും സൂക്ഷ്മവുമായ വ്യാപനം, വിശാലമായ ആകാശം പോലെ. ‘ആകാശവാസം’ എന്നത് അവിടുന്ന് ആകാശത്തിൽ/ശൂന്യതയിൽ വസിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നതിലൂടെ ഇത് കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു, ഇത് അവിടുത്തെ സർവ്വവ്യാപിത്വത്തെയും മുഴുവൻ പ്രപഞ്ചത്തെയും ഉൾക്കൊള്ളാനും അതിൽ വ്യാപിക്കാനുമുള്ള അവിടുത്തെ കഴിവിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകത്തിലൂടെ, ഭക്തൻ ദിവ്യത്വത്തിന്റെ ഈ സർവ്വവ്യാപിയായ, ശുദ്ധമായ, മോചനം നൽകുന്ന വശവുമായി ബന്ധപ്പെടാനുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ഭക്തിയും ആത്മീയ അഭിലാഷവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു, സനാതന ധർമ്മത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ദാർശനിക ആശയങ്ങളുമായി ശിവനെ തിരിച്ചറിയുന്നു.

രുദ്രാഷ്ടകം എന്നത് തുളസീദാസ് ഭഗവാൻ ശിവനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് രചിച്ച ഒരു ഭക്തിഗാനമാണ്. ഓരോ ശ്ലോകത്തിനും പ്രത്യേകമായ കഥകളൊന്നും സാധാരണയായി ബന്ധപ്പെടുത്താറില്ല. ഇത് ഭഗവാൻ ശിവന്റെ വിവിധ ഗുണങ്ങളെയും മഹത്വത്തെയും വർണ്ണിക്കുന്ന ഒരു സ്തോത്രമാണ്. പൊതുവായി ശിവനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അനേകം കഥകളുണ്ടെങ്കിലും, ഈ പ്രത്യേക ശ്ലോകത്തിന് നേരിട്ട് ബന്ധമുള്ള ഒരു കഥയില്ല.

This shloka, the first verse of Rudrashtakam, sets the tone for the entire hymn by glorifying Lord Shiva as the Supreme Being. It highlights His transcendental nature (Nirguna, Nirvikalpa, Nirīha) and His immanence (Vibhu, Vyāpaka, Ākāśavāsam, Cidākāśam). It speaks of Shiva not merely as a deity, but as the embodiment of ultimate reality (Brahman) and divine knowledge (Vedas), who grants liberation (Nirvana). The devotee expresses personal devotion, acknowledging Shiva as both the cosmic consciousness and the accessible Lord.

I bow to that Lord, who is the form of ultimate liberation (Nirvana), who is all-pervading and all-encompassing, whose very essence is the Brahman and the Vedas. I worship that Lord who is inherent, without attributes, without duality, without desires, who is the consciousness-space, and who resides in the vast expanse.

This shloka is an invocation to Lord Shiva, describing Him as the embodiment of ultimate liberation, the omnipresent and all-encompassing reality, who is the essence of Brahman and the Vedas. The devotee expresses reverence and worship for this Supreme Being who is beyond attributes, duality, and desires, residing as pure consciousness in all space.

This inaugural verse of the Rudrashtakam is a profound salutation to Lord Shiva, delineating His multifaceted nature as both the transcendent Absolute and the immanent cosmic force. The devotee bows to Ishvara, the Supreme Controller, whose very form is ‘Nirvana’ - the state of ultimate liberation, freedom from suffering, and perfect tranquility. This signifies that attaining Shiva is equivalent to achieving moksha. He is described as ‘Vibhu’ and ‘Vyapakam,’ emphasizing His omnipresence and pervasiveness, meaning He is present in every atom of existence and encompasses everything. The phrase ‘Brahmavedasvarūpam’ elevates Him as the very essence of Brahman (the ultimate reality, the cosmic consciousness) and the Vedas (the sacred texts embodying divine knowledge), implying that He is the source and embodiment of all spiritual truth. The second part of the shloka delves deeper into His non-dual and attributeless nature. ‘Nijam’ refers to His intrinsic, self-existent nature, implying He is not created but eternally exists. ‘Nirguṇam’ means without qualities or attributes, transcending the material gunas (sattva, rajas, tamas) and highlighting His pure, formless aspect. ‘Nirvikalpam’ describes Him as being beyond all distinctions, modifications, or mental constructs, representing an absolute, undivided reality. ‘Nirīham’ signifies His desirelessness; as the complete and self-sufficient being, He has no personal agenda or wants. Finally, ‘Cidākāśam’ portrays Him as the ‘space of consciousness’ – the infinite, subtle expanse of pure awareness that underlies all existence, similar to the vast sky. ‘Ākāśavāsam’ further reinforces this by stating He resides in space/ether, implying His presence everywhere and His ability to pervade and contain the entire cosmos. Through this verse, the devotee expresses a deep reverence and a spiritual aspiration to connect with this all-encompassing, pure, and liberating aspect of the Divine, identifying Lord Shiva with the highest philosophical concepts of Sanatana Dharma.

Sentence - 1

———

नमामीशमीशाननिर्वाणरूपं विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम् ।

———

Meaning

ഞാൻ ആ ഈശ്വരനെ വണങ്ങുന്നു, ആരുടെ രൂപം പരമമായ മോക്ഷമാണോ, ആര് സർവ്വവ്യാപിയും സർവ്വാന്തർഗ്ഗാമിയാണോ, ആരുടെ സ്വരൂപം ബ്രഹ്മവും വേദങ്ങളുമാണോ.

I bow to that Lord (Ishvara), whose form is ultimate liberation (Nirvana), who is all-pervading, all-encompassing, and whose very essence is the Brahman and the Vedas.

Meaning of Words

नमामि		നമാമി		Namāmi
ഞാൻ വണങ്ങുന്നു			I bow
ईशम्		ഈശമ്		Īśam
ഈശ്വരനെ			to the Lord
ईशान		ഈശാന		Īśāna
ഈശ്വരൻ, അധിപൻ പരമമായ ഈശ്വരനെ, പ്രത്യേകിച്ച് ശിവനെ, അന്തിമമായ ഭരണാധികാരിയും യജമാനനുമായി ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			Lord, Ruler Refers to the Supreme Lord, particularly Lord Shiva, as the ultimate ruler and master.
निर्वाणरूपम्		നിർവ്വാണരൂപം		Nirvāṇarūpam
മോക്ഷരൂപിയായ നിർവാണം എന്നതുകൊണ്ട് ഇവിടെ പരമമായ മോക്ഷം, ദുരിതങ്ങളുടെ പൂർണ്ണമായ അവസാനം, ആഴത്തിലുള്ള ശാന്തി എന്നിവയെയാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട്, പരമമായ ആനന്ദത്തിന്റെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും അവസ്ഥയായ രൂപത്തെ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			whose form is liberation Nirvana here signifies ultimate liberation, complete cessation of suffering, and profound peace. Thus, it means one whose very form is this state of ultimate bliss and freedom.
विभुम्		വിഭും		Vibhum
സർവ്വവ്യാപിയായ എല്ലായിടത്തും സന്നിഹിതനായവൻ, എല്ലാ സ്ഥലത്തും കാലത്തും വ്യാപിച്ചു കിടക്കുന്നവൻ; പരബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഒരു ഗുണവിശേഷണമാണിത്.			the omnipresent, all-pervading Signifies that which is present everywhere, pervading all space and time; an attribute of the Supreme Being.
व्यापकम्		വ്യാപകം		Vyāpakam
വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന വിഭു എന്നതിന് സമാനമായി, ഇത് വിസ്തൃതവും സർവ്വവ്യാപിയുമായ സ്വഭാവത്തെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു, അതായത് അതിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിന് പുറത്ത് ഒന്നുമില്ല.			all-encompassing, pervasive Similar to Vibhu, it emphasizes the expansive and all-enveloping nature, meaning that nothing is outside of its presence.
ब्रह्मवेदस्वरूपम्		ബ്രഹ്മവേദസ്വരൂപം		Brahmavedasvarūpam
ബ്രഹ്മവും വേദങ്ങളും സ്വരൂപമായുള്ളവൻ ഹിന്ദുമതത്തിൽ ബ്രഹ്മം എന്നത് പരമമായ യാഥാർത്ഥ്യവും പരമോന്നതവുമായ പ്രപഞ്ച ചൈതന്യമാണ്. വേദങ്ങൾ ദിവ്യ വെളിപാടുകളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന വിശുദ്ധ ഗ്രന്ഥങ്ങളാണ്. ഈ വാക്യം അർത്ഥമാക്കുന്നത് ഭഗവാന്റെ അസ്തിത്വം പരമമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തോടും വേദങ്ങളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ദിവ്യജ്ഞാനത്തോടും സമാനമാണെന്നാണ്.			whose form is Brahman and the Vedas Brahman is the ultimate reality in Hinduism, the supreme cosmic spirit. Vedas are the sacred texts, considered divine revelations. This phrase means that the Lord’s very being is identical with the ultimate reality and the divine knowledge enshrined in the Vedas.

Sentence - 2

———

निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम् ॥

———

Meaning

സ്വയംഭൂവായ, ഗുണങ്ങളില്ലാത്ത, വികൽപങ്ങളില്ലാത്ത, ആഗ്രഹങ്ങളില്ലാത്ത, ബോധത്തിന്റെ ആകാശമായ, ആകാശത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആ ദേവനെ ഞാൻ ആരാധിക്കുന്നു.

I worship that Lord who is inherent (in all), without attributes, without duality or change, without desires, who is the consciousness-space, and who resides in the vast expanse (sky/ether).

Meaning of Words

निजम्		നിജം		Nijam
സ്വന്തമായ, യഥാർത്ഥമായ ഈശ്വരൻ സ്വയംഭൂവാണെന്നും, എല്ലാറ്റിലും അന്തർലീനനാണെന്നും, മറ്റൊന്നിനെയും ആശ്രയിക്കുന്നില്ലെന്നും ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			inherent, own, true nature Implies that the Lord is self-existent, original, and intrinsic to everything, not dependent on anything else.
निर्गुणम्		നിർഗുണം		Nirguṇam
ഗുണങ്ങളില്ലാത്ത ഭൗതിക ലോകത്തെ വിവരിക്കുന്ന സത്വ, രജസ്, തമസ് എന്നീ ത്രിഗുണങ്ങൾക്കതീതൻ. ഇത് ദിവ്യത്വത്തിന്റെ അതിഭൗതികമായ സ്വഭാവത്തെ, അതായത് ഗുണങ്ങളോ പരിമിതികളോ ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			without attributes Beyond the three Gunas (Sattva, Rajas, Tamas) that describe the material world. It signifies the transcendental nature of the Divine, untouched by qualities or limitations.
निर्विकल्पम्		നിർവ്വികൽപം		Nirvikalpam
വികൽപങ്ങളില്ലാത്ത, മാറ്റമില്ലാത്ത എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളിൽ നിന്നും മാറ്റങ്ങളിൽ നിന്നും മാനസിക രൂപകൽപ്പനകളിൽ നിന്നും മുക്തൻ എന്നാണർത്ഥം. ഇത് എല്ലാ ആശയങ്ങൾക്കും ദ്വന്ദ്വങ്ങൾക്കും (നല്ലത്/ചീത്ത, ചൂട്/തണുപ്പ് പോലുള്ളവ) അതീതമായ ഒരു അവിഭക്ത, കേവല യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			without change or duality, absolute Means free from all distinctions, modifications, or mental constructs. It implies an undivided, absolute reality that is beyond all conceptualization and duality (like good/bad, hot/cold).
निरीहम्		നിരീഹം		Nirīham
ആഗ്രഹങ്ങളില്ലാത്ത പരമമായ അസ്തിത്വത്തിന് വ്യക്തിപരമായ ആഗ്രഹങ്ങളോ അഭിലാഷങ്ങളോ ലക്ഷ്യങ്ങളോ ഇല്ലെന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അത് പൂർണ്ണവും സ്വയം പൂർണ്ണവുമാണ്. അത്തരം ഒരു അസ്തിത്വത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രവൃത്തികൾ കേവലം പ്രപഞ്ച ക്രമത്തിനുള്ളതാണ്.			without desire, desireless Signifies that the Supreme Being has no personal wants, aspirations, or motives, as it is complete and self-fulfilled. Actions from such a being are purely for the cosmic order.
चिदाकाशम्		ചിദാകാശം		Cidākāśam
ചിദാകാശം, ബോധമാകാശം ശുദ്ധമായ ബോധത്തിന്റെ അനന്തമായ, സൂക്ഷ്മമായ ആകാശത്തെ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അത് എല്ലാ അസ്തിത്വത്തിന്റെയും അനുഭവങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനമാണ്. ഇത് വിശാലവും സർവ്വവ്യാപിയുമായ ആകാശത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നിട്ടും അത് സ്പർശിക്കപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കുന്നു.			the sky of consciousness, conscious space Refers to the infinite, subtle space of pure consciousness, which is the substratum of all existence and experiences. It is likened to the sky, which is vast and all-encompassing, yet remains untouched.
आकाशवासम्		ആകാശവാസം		Ākāśavāsam
ആകാശത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആകാശത്തിൽ (ശൂന്യത/ഇഥർ) വസിക്കുന്നവൻ എന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നു, ഇത് സർവ്വവ്യാപിത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആകാശം എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുകയും എല്ലായിടത്തും നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ഈശ്വരനും എല്ലായിടത്തും സന്നിഹിതനാണ്.			dwelling in space, residing everywhere Means one who dwells in the Akash (ether/space), signifying omnipresence. Just as space encompasses everything and is present everywhere, so too is the Lord.
भजे		ഭജേ		Bhaje
ഞാൻ ആരാധിക്കുന്നു			I worship, I adore
अहम्		അഹം		Aham
ഞാൻ			I

---