Full Shloka¶
The Shloka¶
———
सौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्ये ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम् ।
भक्तिप्रदानाय कृपावतीर्णं तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये ॥
श्रीशैलशृङ्गे विबुधातिसङ्गे तुलाद्रितुङ्गेऽपि मुदा वसन्तम् ।
तमर्जुनं मल्लिकपूर्वमेकं नमामि संसारसमुद्रसेतुम् ॥
अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम् ।
अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ॥
कावेरिकानर्मदयोः पवित्रे समागमे सज्जनतारणाय ।
सदैवमान्धातृपुरे वसन्तमोङ्कारमीशं शिवमेकमीडे ॥
पूर्वोत्तरे प्रज्वलिकानिधाने सदा वसन्तं गिरिजासमेतम् ।
सुरासुराराधितपादपद्मं श्रीवैद्यनाथं तमहं नमामि ॥
याम्ये सदङ्गे नगरेऽतिरम्ये विभूषिताङ्गं विविधैश्च भोगैः ।
सद्भक्तिमुक्तिप्रदमीशमेकं श्रीनागनाथं शरणं प्रपद्ये ॥
महाद्रिपार्श्वे च तटे रमन्तं सम्पूज्यमानं सततं मुनीन्द्रैः ।
सुरासुरैर्यक्ष महोरगाढ्यैः केदारमीशं शिवमेकमीडे ॥
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरितीरपवित्रदेशे ।
यद्धर्शनात्पातकमाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥
सुताम्रपर्णीजलराशियोगे निबध्य सेतुं विशिखैरसंख्यैः ।
श्रीरामचन्द्रेण समर्पितं तं रामेश्वराख्यं नियतं नमामि ॥
यं डाकिनिशाकिनिकासमाजे निषेव्यमाणं पिशिताशनैश्च ।
सदैव भीमादिपदप्रसिद्दं तं शङ्करं भक्तहितं नमामि ॥
सानन्दमानन्दवने वसन्तमानन्दकन्दं हतपापवृन्दम् ।
वाराणसीनाथमनाथनाथं श्रीविश्वनाथं शरणं प्रपद्ये ॥
इलापुरे रम्यविशालकेऽस्मिन् समुल्लसन्तं च जगद्वरेण्यम् ।
वन्दे महोदारतरस्वभावं घृष्णेश्वराख्यं शरणम् प्रपद्ये ॥
———
Meaning / Summary¶
ദ്വാദശ ജ്യോതിർലിംഗ സ്തോത്രത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം, ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ പന്ത്രണ്ട് രൂപങ്ങളെ സ്മരിക്കുന്നതിലൂടെ ഭക്തരെ ദൈവിക ഊർജ്ജവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ഇതിന് കഴിയുന്നു എന്നതാണ്. ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കുകയോ കേൾക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളും സന്ദർശിച്ചതിന്റെ പുണ്യം നേടിക്കൊടുക്കുമെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് ആത്മീയ ഭക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും പാപങ്ങളെ കഴുകിക്കളയുകയും ജപിക്കുന്നവർക്ക് മനസ്സമാധാനവും ഐശ്വര്യവും നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ശിവന്റെ സർവ്വവ്യാപിത്വത്തെയും മോക്ഷം നേടുന്നതിനുള്ള ഭക്തിയുടെ പ്രാധാന്യത്തെയും ഈ സ്തോത്രം ഊന്നിപ്പറയുന്നു. കൂടാതെ, ഈ ഭാരതമെമ്പാടുമുള്ള പുണ്യസ്ഥലങ്ങളെ ഉയർത്തിക്കാട്ടിക്കൊണ്ട് ഭക്തർക്കിടയിൽ ഐക്യബോധം വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
ദ്വാദശ ജ്യോതിർലിംഗ സ്തോത്രം ഭഗവാൻ ശിവന് സമർപ്പിച്ചിട്ടുള്ള ഒരു വിശുദ്ധ സ്തോത്രമാണ്. ഭാരതത്തിലെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളെ ഈ സ്തോത്രത്തിൽ സ്തുതിക്കുന്നു. ഓരോ ശ്ലോകവും ഓരോ ജ്യോതിർലിംഗത്തെയും അതിന്റെ സ്ഥാനത്തെയോ അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പൗരാണിക സംഭവങ്ങളെയോ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സ്തോത്രം ജപിക്കുന്നത് ആത്മീയമായ നേട്ടങ്ങൾ നൽകുകയും മനസ്സിനെ ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ഭഗവാൻ ശിവന്റെ അനുഗ്രഹങ്ങൾ നേടാൻ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഈ പ്രധാനപ്പെട്ട തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളെ സ്മരിക്കാനും അവയുമായി ബന്ധപ്പെടാനുമുള്ള ഒരു ലളിതവും എന്നാൽ ശക്തവുമായ മാർഗ്ഗമാണിത്.
ദ്വാദശ ജ്യോതിർലിംഗ സ്തോത്രം പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളെ മഹത്വപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു സ്തുതിഗീതമാണ്. ഈ സ്തോത്രം ആഘോഷിക്കുന്ന ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രധാന കഥ ശിവപുരാണത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ഐതിഹ്യം അനുസരിച്ച്, ഒരിക്കൽ ബ്രഹ്മാവിനും വിഷ്ണുവിനും ഇടയിൽ തങ്ങളിൽ ആരാണ് പരമോന്നതനായ ദൈവം എന്നതിനെച്ചൊല്ലി രൂക്ഷമായ വാദമുണ്ടായി. ഈ തർക്കം പരിഹരിക്കുന്നതിനായി, ഭഗവാൻ ശിവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭേദിച്ച് നിൽക്കുന്ന ഒരു വലിയ, അനന്തമായ പ്രകാശ സ്തംഭമായി, അതായത് ഒരു ‘ജ്യോതിർലിംഗം’ ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഈ പ്രപഞ്ച സ്തംഭത്തിന്റെ തുടക്കവും ഒടുക്കവും കണ്ടെത്താൻ അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മാവിനെയും വിഷ്ണുവിനെയും വെല്ലുവിളിച്ചു. ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ഒരു അരയന്നത്തിന്റെ (ഹംസ) രൂപമെടുത്ത് മുകളിലേക്ക് പറന്നുയർന്ന് മുകൾഭാഗം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിച്ചു, അതേസമയം ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ഒരു വരാഹത്തിന്റെ രൂപം ധരിച്ച് താഴേക്ക് തുരന്ന് അടിഭാഗം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിച്ചു. യുഗങ്ങളോളം തിരഞ്ഞെങ്കിലും ആർക്കും ജ്യോതിർലിംഗത്തിന്റെ പരിധി കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ബ്രഹ്മാവ് അഹങ്കാരത്താൽ, മുകൾഭാഗം കണ്ടെത്തി എന്ന് കള്ളം പറഞ്ഞു, കേതകി പുഷ്പത്തെ ഒരു കള്ളസാക്ഷിയായി പോലും കൂട്ടുപിടിച്ചു. വിഷ്ണുവാകട്ടെ, അടിഭാഗം കണ്ടെത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ലെന്ന് വിനീതമായി സമ്മതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വഞ്ചനയിൽ കോപിച്ച്, ഭഗവാൻ ശിവൻ ആ സ്തംഭത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ബ്രഹ്മാവിനെ മനുഷ്യരാൽ ആരാധിക്കപ്പെടില്ലെന്ന് ശപിക്കുകയും ചെയ്തു. വിഷ്ണുവിന്റെ സത്യസന്ധതയെ പ്രകീർത്തിച്ച്, സൃഷ്ടിയുടെ അവസാനം വരെ അദ്ദേഹം ആരാധിക്കപ്പെടുമെന്ന് അനുഗ്രഹിച്ചു. ഈ പ്രകാശ സ്തംഭം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട സ്ഥലങ്ങളോ അല്ലെങ്കിൽ ശിവൻ ഈ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട സ്ഥലങ്ങളോ ആണ് വിവിധ ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളായി മാറിയതെന്നും ഈ സ്ഥലങ്ങളെ അത്യന്തം പവിത്രമാക്കുന്നുവെന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ദ്വാദശ ജ്യോതിർലിംഗ സ്തോത്രം യഥാർത്ഥത്തിൽ ശിവന്റെ ഈ പന്ത്രണ്ട് ദിവ്യരൂപങ്ങൾക്ക് ആദരാഞ്ജലികൾ അർപ്പിക്കുന്നു.
The significance of the Dwadasha Jyotirlinga Stotram lies in its ability to connect devotees with the divine energy of Lord Shiva through the remembrance of his twelve most potent manifestations. It is believed that by merely chanting or listening to this stotram, one can accrue the merit equivalent to visiting all twelve Jyotirlinga shrines. It promotes profound spiritual devotion, helps in cleansing karmic impurities, and brings peace and prosperity to the chanter. The stotram emphasizes the omnipresence of Shiva and the importance of unwavering devotion in attaining liberation. It also fosters a sense of unity among devotees by highlighting these pan-Indian holy sites.
The Dwadasha Jyotirlinga Stotram is a revered hymn dedicated to Lord Shiva, which enumerates and glorifies the twelve sacred Jyotirlinga shrines spread across India. Each verse of the stotram names a particular Jyotirlinga and often hints at its geographical location or a significant mythological event associated with it. Chanting this stotram is believed to bestow spiritual benefits, purify the mind, and invoke the blessings of Lord Shiva. It serves as a concise yet powerful way to remember and connect with these significant pilgrimage sites.
The Dwadasha Jyotirlinga Stotram itself is a hymn that glorifies the twelve Jyotirlinga shrines. The primary story associated with the origin of the Jyotirlingas, which this stotram celebrates, is found in the Shiva Purana. According to this legend, once Lord Brahma and Lord Vishnu had a heated argument about who among them was the supreme deity. To resolve this dispute, Lord Shiva manifested as an enormous, infinite pillar of light, a ‘Jyotirlinga’, that pierced through all three worlds. He challenged both Brahma and Vishnu to find the beginning and end of this cosmic pillar. Lord Brahma assumed the form of a swan (Hamsa) and flew upwards to locate the top, while Lord Vishnu transformed into a boar (Varaha) and delved downwards to find the base. After searching for eons, neither could find the limits of the Jyotirlinga. Brahma, out of pride, falsely claimed to have found the top, even enlisting the Ketaki flower as a false witness. Vishnu, on the other hand, humbly admitted his inability to find the bottom. Angered by Brahma’s deceit, Lord Shiva revealed himself from the pillar and cursed Brahma that he would not be worshipped by humans. Conversely, he blessed Vishnu for his honesty, declaring that he would be worshipped till the end of creation. It is believed that the various Jyotirlingas are the places where this pillar of light manifested or where Shiva appeared in this form, making these sites exceptionally sacred. The Dwadasha Jyotirlinga Stotram essentially pays homage to these twelve divine manifestations of Shiva.