Dwadasha Jyotirlinga Stotram - 3¶

The Shloka¶

———

अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम् ।

अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ॥

———

അവന്തീകായാം വിഹിതാവതാരം മുക്തിപ്രദാനായ ച സജ്ജനാനാം ।

അകാലമൃത്യോഃ പരിരക്ഷണാർത്ഥം വന്ദേ മഹാകാലമഹാസുരേശമ് ॥

———

Avantikaayaam vihitaavataaram muktipradaanaaya cha sajjanaanaam ।

Akaalamrityoho parirakshanaartham vande mahaakaalamaahaasuresham ॥

———

Meaning / Summary¶

ഉജ്ജയിനിയിലെ മഹാകാലേശ്വര ജ്യോതിർലിംഗം സ്വയംഭൂവായ ലിംഗവും തെക്കോട്ട് ദർശനമുള്ള ഒരേയൊരു ജ്യോതിർലിംഗവുമാണ്. കാലത്തിന്റെയും മരണത്തിന്റെയും അധിപനായ മഹാകാലനാണ് ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠ. ഈ ശ്ലോകം ജപിക്കുന്നത് അപ്രതീക്ഷിത ആപത്തുകളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം നൽകുകയും ആത്മീയ മോക്ഷം പ്രധാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. മോക്ഷദാതാവായും സംരക്ഷകനായും, പ്രത്യേകിച്ച് അകാലമരണഭയത്തിൽ നിന്ന് ഭക്തരെ രക്ഷിക്കുന്നവനായും ശിവന്റെ പങ്ക് ഈ ശ്ലോകം ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

സജ്ജനങ്ങൾക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്നതിനും അകാലമൃത്യുവിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും വേണ്ടി അവന്തികയിൽ അവതരിച്ച മഹാകാലനായ മഹാദേവനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു.

അവന്തികയിൽ (ഉജ്ജയിനി) അവതരിച്ച മഹാകാല ജ്യോതിർലിംഗത്തെ സ്തുതിക്കുന്ന ഈ ശ്ലോകം, സജ്ജനങ്ങൾക്ക് മോക്ഷം നൽകുകയും അകാലമൃത്യുവിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഭഗവാന്റെ മഹിമയെ പ്രകീർത്തിക്കുന്നു.

ദ്വാദശ ജ്യോതിർലിംഗ സ്തോത്രത്തിലെ ഈ വിശുദ്ധ ശ്ലോകം ഉജ്ജയിനിയിലെ മഹാകാലേശ്വര ജ്യോതിർലിംഗത്തിലെ അധിപനായ മഹാകാല ഭഗവാനോടുള്ള ഭക്തിനിർഭരമായ പ്രാർത്ഥനയാണ്. പുരാതന നഗരമായ അവന്തികയിൽ (ആധുനിക ഉജ്ജയിനി) ഭഗവാൻ കൃപാപൂർവ്വം അവതരിച്ച മഹാകാല രൂപത്തിലുള്ള ശിവനെ ഈ ശ്ലോകം സ്തുതിക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ ദിവ്യമായ അവതാരത്തിന്റെ രണ്ട് പ്രധാന കാരണങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ആരാധിക്കുന്നതിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന പ്രയോജനങ്ങളും ഈ ശ്ലോകം വ്യക്തമായി എടുത്തുപറയുന്നു: ഒന്നാമതായി, ‘സജ്ജനങ്ങൾക്ക്’ (സദ്ഗുണരും നീതിമാന്മാരും ആയ വ്യക്തികൾക്ക്) ‘മുക്തി’ (മോക്ഷം അഥവാ വിമോചനം) നൽകി ജനന മരണ ചക്രത്തിൽ നിന്ന് അവരെ മോചിപ്പിക്കുന്നു; രണ്ടാമതായി, ‘അകാലമൃത്യുവിൽ’ (അകാലമരണം അഥവാ അപ്രതീക്ഷിത മരണം) നിന്ന് ‘പരിരക്ഷണം’ (സംരക്ഷണം) നൽകി, അപ്രതീക്ഷിത അപകടങ്ങളിൽ നിന്ന് തന്റെ ഭക്തർക്ക് സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നു. കാലത്തെയും മരണത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഈ പരമമായ ഭഗവാന് ഭക്തൻ വിനീതമായി പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു (വന്ദേ).

മഹാകാലേശ്വര ജ്യോതിർലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഒരു പ്രസിദ്ധമായ ഐതിഹ്യമുണ്ട്. പുരാതന കാലത്ത്, അവന്തിക (ഉജ്ജയിനി) ഭരിച്ചിരുന്നത് ചന്ദ്രസേനൻ എന്ന ഭക്തനായ രാജാവായിരുന്നു, അദ്ദേഹം ശിവന്റെ വലിയ ഭക്തനായിരുന്നു. അതേ നഗരത്തിൽ, വേദപ്രിയ എന്ന ഒരു ബ്രാഹ്മണ പുരോഹിതനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാല് പുത്രന്മാരും ശിവന്റെ വലിയ ഭക്തരായിരുന്നു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വരബലം കൊണ്ട് അജയ്യനായ ദൂഷണൻ എന്ന അസുരൻ ഉജ്ജയിനിയെ ആക്രമിക്കാൻ തുടങ്ങി. അവൻ രാജ്യത്തെ ആക്രമിക്കുകയും എല്ലാ മതപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളും ആചാരങ്ങളും തടസ്സപ്പെടുത്തുകയും ശിവഭക്തരെ പീഡിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. രാജാവായ ചന്ദ്രസേനനും ബ്രാഹ്മണ കുടുംബവും തങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ തീവ്രമായി ശിവനോട് പ്രാർത്ഥിച്ചു. അവരുടെ തീവ്രമായ പ്രാർത്ഥനയിൽ സംപ്രീതനായ ശിവൻ, ഭീകരനും ശക്തനുമായ മഹാകാലന്റെ രൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഒരു ഗർജ്ജനം കൊണ്ട് ദൂഷണനെയും അവന്റെ സൈന്യത്തെയും ഭഗവാൻ ഭസ്മമാക്കി. തന്റെ ഭക്തരെ സംരക്ഷിച്ച ശേഷം, ശിവൻ മഹാകാലേശ്വര ജ്യോതിർലിംഗമായി ഉജ്ജയിനിയിൽ തന്നെ കുടികൊണ്ടു, തന്നെ ആരാധിക്കുന്ന ഭക്തരെ അകാലമരണത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുമെന്നും മോക്ഷം നൽകുമെന്നും വാഗ്ദാനം ചെയ്തു.

The Mahakaleshwar Jyotirlinga in Ujjain is unique as it is a self-manifested (svayambhu) lingam and is also the only Jyotirlinga facing south. Lord Mahakala is considered the ultimate controller of time (Kala) and death. Chanting this shloka invokes His protection against unforeseen dangers and bestows spiritual liberation. It emphasizes Shiva’s role as both a liberator and a protector, particularly from the fear and reality of premature death, offering solace and spiritual progress to His devotees.

I bow to the great Lord Mahakala, who incarnated in Avantika (Ujjain) to grant liberation to the virtuous, and to protect from untimely death.

This shloka praises Lord Mahakala of Ujjain, one of the twelve Jyotirlingas. It highlights His dual role: granting liberation to good people and protecting devotees from untimely death.

This sacred verse from the Dwadasha Jyotirlinga Stotram is a fervent prayer to Lord Mahakala, the presiding deity of the Mahakaleshwar Jyotirlinga in Ujjain. It reveres Lord Shiva in His form as Mahakala, who graciously incarnated in the ancient city of Avantika (modern-day Ujjain). The shloka distinctly highlights two primary reasons for His divine manifestation and the benefits derived from His worship: firstly, to bestow ‘mukti’ (liberation or salvation) upon ‘sajjana’ (virtuous and righteous individuals), freeing them from the cycle of birth and death; and secondly, to provide ‘parirakshanam’ (protection) from ‘akala-mrityu’ (untimely or premature death), assuring His devotees safety from unforeseen perils. The devotee offers humble obeisance (vande) to this supreme Lord who controls time and death.

There is a well-known legend associated with Mahakaleshwar Jyotirlinga. In ancient times, Avantika (Ujjain) was ruled by a pious king named Chandrasena, a great devotee of Lord Shiva. In the same city, a brahmin priest named Veda Priya and his four sons were also devout Shiva worshipers. A demon named Dushana, who had received a boon from Brahma that made him invincible, began terrorizing Ujjain. He attacked the kingdom, disrupting all religious activities and rituals, and tormenting the Shiva devotees. King Chandrasena and the brahmin family prayed intensely to Lord Shiva for protection. Moved by their fervent prayers, Lord Shiva manifested from the ground as Mahakala, a fierce and powerful form. He incinerated Dushana and his army to ashes with a mere roar. After protecting his devotees, Lord Shiva remained in Ujjain as the Mahakaleshwar Jyotirlinga, promising to protect His devotees from untimely death and grant liberation to those who worship Him.

Sentence - 1¶

———

अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम्

———

Meaning¶

സജ്ജനങ്ങൾക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്നതിനായി അവന്തികയിൽ അവതരിച്ചവനെ.

Who incarnated in Avantika (Ujjain) to grant liberation to the virtuous.

Meaning of Words¶

अवन्तिकायां	അവന്തീകായാം		Avantikaayaam
പുരാതനകാലത്ത് ഉജ്ജയിനി എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന പുണ്യനഗരമായ അവന്തികയിൽ, ഇത് ശിവഭക്തർക്ക് ഒരു പ്രധാന തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രമാണ്.		In Avantika In the city of Avantika, which is the ancient name for Ujjain, a significant pilgrimage site for devotees of Lord Shiva.
विहितावतारं	വിഹിതാവതാരം		vihitaavataaram
അവതരിച്ചവനെ ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥലത്തും രൂപത്തിലും ഒരു പ്രത്യേക ലക്ഷ്യത്തിനായി അവതാരം എടുക്കുകയോ സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയോ ചെയ്തവൻ.		Who incarnated One who has taken an incarnation or manifested Himself, especially in a particular place and form for a specific purpose.
मुक्तिप्रदानाय	മുക്തിപ്രദാനായ		muktipradaanaaya
മോക്ഷം നൽകുന്നതിനായി ജനന മരണ ചക്രത്തിൽ (സംസാരം) നിന്നുള്ള മോക്ഷം അഥവാ ആത്യന്തികമായ വിമോചനം നൽകുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തിനായി, ഇത് ആത്മീയ വിടുതലിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.		For bestowing liberation For the purpose of granting moksha, or ultimate freedom from the cycle of birth, death, and rebirth (samsara), leading to spiritual emancipation.
च	ച		cha
കൂടാതെ		And
सज्जनानाम्	സജ്ജനാനാം		sajjanaanaam
സജ്ജനങ്ങൾക്ക് നല്ലവരും നീതിമാന്മാരും ഭക്തരും ഉന്നതരും ആയ വ്യക്തികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട, ആരുടെ പ്രവൃത്തികളും ഉദ്ദേശ്യങ്ങളും ശുദ്ധമാണോ അവർക്ക്.		Of good people Pertaining to virtuous, righteous, pious, or noble individuals, whose actions and intentions are pure.

Sentence - 2¶

———

अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम्

———

Meaning¶

അകാലമൃത്യുവിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും വേണ്ടി, മഹാകാലനായ പരമേശ്വരനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു.

And for protection from untimely death, I bow to the great Lord Mahakala.

Meaning of Words¶

अकालमृत्योः	അകാലമൃത്യോഃ		Akaalamrityoho
അകാലമൃത്യുവിൽ നിന്ന് ഒരാളുടെ നിശ്ചിത സമയത്തിന് മുൻപ് സംഭവിക്കുന്ന മരണം അല്ലെങ്കിൽ അപ്രതീക്ഷിതവും ആകസ്മികവുമായ മരണം, അതുമല്ലെങ്കിൽ അസ്വാഭാവികമായ മരണം.		From untimely death From death that occurs before one’s destined or natural time, or a premature, accidental, or sudden death.
परिरक्षणार्थं	പരിരക്ഷണാർത്ഥം		parirakshanaartham
സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി പൂർണ്ണമായ സംരക്ഷണം, പ്രതിരോധം, അല്ലെങ്കിൽ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നും അപകടങ്ങളിൽ നിന്നും കാത്തുരക്ഷിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തിനായി.		For protection For the purpose of providing complete safeguarding, defense, or preservation from harm or danger.
वन्दे	വന്ദേ		vande
ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു ഞാൻ പ്രണമിക്കുന്നു, സാഷ്ടാംഗം പ്രണമിക്കുന്നു, ഭക്തിയോടും വിനയത്തോടും കൂടി ആരാധിക്കുന്നു.		I bow I offer salutations, I prostrate, I worship with reverence and humility.
महाकालमहासुरेशम्	മഹാകാലമഹാസുരേശമ്		mahaakaalamaahaasuresham
മഹാകാലനായ പരമേശ്വരനെ കാലത്തെയും മരണത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന മഹാനായ ഭഗവാൻ മഹാകാലനെ. ‘മഹാസുരേശമ്’ എന്ന പദം എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും മീതെയുള്ള അധിപൻ, അഥവാ ദേവന്മാരിലും അസുരന്മാരിലും വെച്ച് മഹാനായ ഈശ്വരൻ എന്നെല്ലാം അർത്ഥം കൽപ്പിക്കാം, ഇത് ഭഗവാന്റെ പരമമായ അധികാരത്തെയും ശക്തിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.		To the great Lord Mahakala To Mahakala, the great Lord who is the ultimate controller of time and death. The term ‘Mahasuresham’ can be interpreted as the great Lord of all beings, supreme among lords, or one who is even the lord of great asuras, signifying His ultimate authority and power over everything.