Dwadasha Jyotirlinga Stotram - 1

The Shloka

———

सौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्ये ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम् ।

भक्तिप्रदानाय कृपावतीर्णं तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये ॥

———

സൗരാഷ്ട്രദേശേ വിശദേഽതിരമ്യേ ജ്യോതിർമയം ചന്ദ്രകലാ വതംസം ।

ഭക്തിപ്രദാനായ കൃപാവതീർണം തം സോമനാഥം ശരണം പ്രപദ്യേ ॥

———

Saurashtradeshe vishade’tiramye jyotirmayam chandrakalāvatamsam ।

Bhaktipradānāya kṛpāvatīrṇaṃ taṃ Somanāthaṃ śaraṇaṃ prapadye ॥

———

Meaning / Summary

പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതായ സോമനാഥ ഭഗവാന്റെ പരമമായ പ്രാധാന്യം ഈ ശ്ലോകം എടുത്തു കാണിക്കുന്നു. പ്രകാശം, സൗന്ദര്യം, അളവറ്റ കാരുണ്യം എന്നിവയുടെ ഉറവിടമായി അവിടുത്തെ ദിവ്യഗുണങ്ങളെ ഇത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ‘ശരണം പ്രപദ്യേ’ എന്ന അഭയം തേടൽ, ആത്മീയ കൃപയും ആന്തരിക സമാധാനവും നേടുന്നതിനായുള്ള പൂർണ്ണമായ സമർപ്പണത്തെയും അചഞ്ചലമായ ഭക്തിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് സോമനാഥന്റെ തീർത്ഥാടനത്തെ വളരെ പുണ്യകരമായ ഒരു പ്രവൃത്തിയായി കണക്കാക്കുകയും, ദേവനെ സൗരാഷ്ട്രത്തിന്റെ പുണ്യഭൂമിയുമായി നേരിട്ട് ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

പ്രകാശപൂർണ്ണവും അതിമനോഹരവുമായ സൗരാഷ്ട്രദേശത്തിൽ, ചന്ദ്രക്കലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി, ഭക്തർക്ക് ഭക്തി നൽകുന്നതിനായി കൃപയോടെ അവതരിച്ച ആ സോമനാഥനെ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.

ഈ ശ്ലോകം സോമനാഥ ഭഗവാനുള്ള ഒരു ഹൃദയസ്പർശിയായ നമസ്കാരമാണ്. സൗരാഷ്ട്രത്തിലെ മനോഹരമായ ദേശത്ത് വസിക്കുന്ന, ചന്ദ്രക്കല ചൂടിയ, ഭക്തി പ്രദാനം ചെയ്യാൻ കാരുണ്യത്താൽ അവതരിച്ച പ്രകാശമയനായ ദൈവമായി അവിടുത്തെ വർണ്ണിക്കുന്നു.

ഗുജറാത്തിലെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ സൗരാഷ്ട്രദേശത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നതും പന്ത്രണ്ട് വിശുദ്ധ ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ ആദ്യത്തേതുമായ സോമനാഥ ഭഗവാനുള്ള സമർപ്പണത്തിന്റെയും ആരാധനയുടെയും പ്രാർത്ഥനയാണ് ഈ ഭക്തി ശ്ലോകം. ഭഗവാന്റെ ഗുണങ്ങളെയും അവിടുത്തെ ദിവ്യമായ അവതാരത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തെയും ശ്ലോകം മനോഹരമായി വർണ്ണിക്കുന്നു. അവിടുന്ന് സൗരാഷ്ട്രത്തിലെ ഒരു ദേശത്ത് വസിക്കുന്നു എന്ന് മാത്രമല്ല, ആ ദേശം ‘വിശദേ’ (പ്രകാശപൂർണ്ണം, ശുദ്ധം, ഗംഭീരം) എന്നും ‘അതിരമ്യേ’ (അതിമനോഹരവും ആകർഷകവും) ആണെന്നും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ആ സ്ഥലത്തിന് ഒരു ആത്മീയമായ തേജസ്സ് നൽകുന്നു. സോമനാഥ ഭഗവാൻ ‘ജ്യോതിർമയം’ ആണ്, അതായത് അവിടുന്ന് സ്വതസിദ്ധമായി പ്രകാശമാനനും തേജസ്സുള്ളവനും ദിവ്യപ്രകാശത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നവനുമാണ്. അവിടുന്ന് ‘ചന്ദ്രകലാ വതംസം’ ആണ്, ചന്ദ്രക്കല ശിരസ്സിൽ അണിഞ്ഞവനാണ്, ഇത് ശിവന്റെ ഒരു പ്രധാന അടയാളമാണ്. ഭക്തർക്ക് ഭക്തി നൽകുന്നതിനായി ‘കൃപാവതീർണം’ (കാരുണ്യത്താലും അനുഗ്രഹത്താലും അവതരിച്ചവൻ) ആണ് അവിടുത്തെ സാന്നിധ്യം എന്നും ശ്ലോകം പറയുന്നു. ‘തം സോമനാഥം ശരണം പ്രപദ്യേ’ എന്ന ഭാഗത്തോടെ പ്രാർത്ഥന പൂർണ്ണമാകുന്നു, ഇവിടെ ഭക്തൻ ഈ കാരുണ്യവാനും പ്രകാശമാനനുമായ സോമനാഥ ഭഗവാനിൽ പൂർണ്ണമായി സമർപ്പിക്കുകയും അഭയം തേടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ആത്മീയ ബന്ധത്തിനും സംരക്ഷണത്തിനുമുള്ള അഗാധമായ ആഗ്രഹത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ശിവന്റെ പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒന്നായി സോമനാഥ ക്ഷേത്രം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ചരിത്രം ഐതിഹ്യങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാണ്, അതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ചന്ദ്രദേവനായ സോമനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. പുരാണങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, ദക്ഷപ്രജാപതിയുടെ ഇരുപത്തിയേഴ് പുത്രിമാരെ ചന്ദ്രദേവനായ സോമൻ വിവാഹം കഴിച്ചു. എന്നാൽ അദ്ദേഹം രോഹിണിയോട് മാത്രം പക്ഷപാതം കാണിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരെ അവഗണിക്കുകയും ചെയ്തു. കോപാകുലനായ ദക്ഷൻ, സോമനെ ശപിച്ചു, അങ്ങനെ ചന്ദ്രന്റെ കലകൾ ക്രമേണ ക്ഷയിക്കാൻ തുടങ്ങി. ചന്ദ്രന്റെ ശോഭ കുറയാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, ഭൂമിയിലെ സസ്യജാലങ്ങളും ജീവജാലങ്ങളും ദുരിതത്തിലായി. ദുഃഖിതനായ സോമൻ, തന്റെ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് അവരെ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ (സോമനാഥിന് ചുറ്റുമുള്ള പ്രദേശത്തിന്റെ പുരാതന പേര്) പോയി ശിവനെ ആരാധിക്കാൻ ഉപദേശിച്ചു. സോമൻ ഈ സ്ഥലത്ത് കഠിനമായ തപസ്സു ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തിയിൽ പ്രസന്നനായ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട്, ശാപത്തിൽ നിന്ന് സോമനെ ഭാഗികമായി മോചിപ്പിച്ചു. ചന്ദ്രൻ പതിനഞ്ച് ദിവസം വളരുകയും പതിനഞ്ച് ദിവസം ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് അവിടുന്ന് കൽപ്പിച്ചു. സോമനെ (ചന്ദ്രദേവനെ) ഈ സ്ഥലത്ത് വെച്ച് ശിവൻ തന്റെ പൂർവ്വമഹിമയിലേക്ക് പുനഃസ്ഥാപിച്ചതുകൊണ്ട്, ശിവൻ സോമനാഥൻ (‘ചന്ദ്രന്റെ നാഥൻ’) എന്ന് അറിയപ്പെട്ടു. ഈ ക്ഷേത്രം നൂറ്റാണ്ടുകളായി പലതവണ നശിപ്പിക്കപ്പെടുകയും പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്, ഓരോ തവണയും അത് വീണ്ടും ഉയർത്തെഴുന്നേറ്റു, ഇത് അതിന്റെ നിലനിൽക്കുന്ന ആത്മീയ ശക്തിയെയും വിശ്വാസത്തിന്റെ അതിജീവനത്തെയും പ്രതീകപ്പെടുത്തുന്നു.

This shloka highlights the supreme importance of Lord Somnath as the first among the twelve Jyotirlingas. It emphasizes His divine attributes as a source of light, beauty, and immense compassion. The act of taking refuge (‘sharanam prapadye’) signifies complete surrender and unwavering devotion to attain spiritual grace and inner peace. It also connects the deity directly to the sacred geography of Saurashtra, making the pilgrimage to Somnath a highly meritorious act.

I take refuge in that Lord Somnath, who is majestically present in the radiant and exceedingly beautiful land of Saurashtra, who is resplendent with light, adorned with the crescent moon on his head, and who mercifully descended to bestow devotion upon his devotees.

This verse is a heartfelt salutation to Lord Somnath, the first Jyotirlinga, describing Him as the luminous deity residing in the beautiful land of Saurashtra, crowned with the crescent moon, who has incarnated out of compassion to grant devotion.

This devotional verse is a prayer of surrender and reverence to Lord Somnath, the first among the twelve sacred Jyotirlingas, located in the historical Saurashtra region of Gujarat, India. The shloka beautifully describes the deity’s attributes and the purpose of his divine manifestation. He is depicted as residing in a land that is not just geographically located in Saurashtra, but is also ‘vishade’ (bright, pure, splendid) and ‘atiramye’ (exceedingly charming and beautiful), suggesting a spiritual aura around the place. Lord Somnath is ‘jyotirmayam’, meaning he is intrinsically luminous and radiant, embodying divine light. He is also ‘chandrakalāvatamsam’, adorned with the crescent moon on his head, a classic iconographic feature of Lord Shiva. The shloka further explains that his presence is ‘kṛpāvatīrṇaṃ’ – a descent born out of compassion and grace – specifically ‘bhaktipradānāya’, for the purpose of bestowing devotion upon his devotees. The culmination of the prayer is ‘taṃ Somanāthaṃ śaraṇaṃ prapadye’, where the devotee expresses complete surrender and seeks refuge in this compassionate and radiant Lord Somnath. This signifies a deep yearning for spiritual connection and protection.

The Somnath temple is revered as the foremost among the twelve Jyotirlinga shrines dedicated to Lord Shiva. Its history is steeped in legend, with the most prominent one involving the Moon God, Soma. According to the Puranas, Soma, also known as Chandra, married the twenty-seven daughters of Daksha Prajapati, but he showed preferential treatment to Rohini, neglecting the others. Enraged, Daksha cursed Soma to gradually wane and lose his luster. As the Moon God began to diminish, all vegetation and life on Earth started to suffer. Distressed, Soma, along with his wives, sought the intervention of Lord Brahma, who advised them to go to Prabhas Kshetra (the ancient name for the area around Somnath) and worship Lord Shiva. Soma performed severe penance at this site. Pleased by his devotion, Lord Shiva appeared and partially relieved Soma of the curse, decreeing that the moon would wax for fifteen days and wane for fifteen days. Because Soma (the Moon God) was restored to his glory by Lord Shiva at this place, Shiva came to be known as Somanath, the ‘Lord of the Moon’. The temple itself has been famously destroyed and rebuilt multiple times over centuries, each time rising again, symbolizing its enduring spiritual power and the resilience of faith.

Sentence - 1

———

सौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्ये ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम्

———

Meaning

സൗരാഷ്ട്രദേശത്തിൽ, പ്രകാശപൂർണ്ണവും അതിമനോഹരവുമായ, ചന്ദ്രക്കലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ.

In the exceedingly beautiful and radiant land of Saurashtra, adorned with the crescent moon.

Meaning of Words

सौराष्ट्रदेशे		സൗരാഷ്ട്രദേശേ		Saurashtradeshe
സൗരാഷ്ട്രദേശത്തിൽ ഗുജറാത്ത് സംസ്ഥാനത്തിലെ ഒരു പടിഞ്ഞാറൻ ഇന്ത്യൻ പ്രദേശമാണ് സൗരാഷ്ട്രം. ‘-ദേശേ’ എന്ന പ്രത്യയം ‘ദേശത്തിൽ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘പ്രദേശത്ത്’ എന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നു, ഇത് ഒരു സ്ഥലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			In the land of Saurashtra Saurashtra is a region in western India, specifically in the state of Gujarat. The suffix ‘-deshe’ means ‘in the land’ or ‘in the region’, indicating location.
विशदेऽतिरम्ये		വിശദേഽതിരമ്യേ		vishade’tiramye
പ്രകാശപൂർണ്ണമായ, അതിമനോഹരമായ ഈ വാക്ക് ‘വിശദേ’ (തെളിഞ്ഞ, ശുദ്ധമായ, ഗംഭീരമായ) എന്നും ‘അതിരമ്യേ’ (അതിമനോഹരമായ അല്ലെങ്കിൽ ആകർഷകമായ) എന്നും ചേർന്നതാണ്. ‘അതി’ എന്നാൽ ‘വളരെ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘അതിയായി’, ‘രമ്യേ’ എന്നാൽ ‘മനോഹരമായ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ആകർഷകമായ’.			bright, exceedingly beautiful This word is a combination of ‘vishade’ (bright, pure, splendid) and ‘atiramye’ (exceedingly beautiful or charming). ‘Ati’ means ‘very’ or ‘exceedingly’, and ‘ramye’ means ‘beautiful’ or ‘charming’.
ज्योतिर्मयं		ജ്യോതിർമയം		jyotirmayam
പ്രകാശമയമായ, തേജസ്സുള്ള ‘ജ്യോതിഃ’ എന്നാൽ പ്രകാശം എന്നും ‘മയം’ എന്നാൽ ‘നിറഞ്ഞത്’ അല്ലെങ്കിൽ ‘അടങ്ങിയത്’ എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു. അതിനാൽ, ‘ജ്യോതിർമയം’ എന്നത് പ്രകാശമുള്ള, തേജസ്സുള്ള, അല്ലെങ്കിൽ പ്രകാശത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒന്നിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			full of light, effulgent ‘Jyotih’ means light, and ‘mayam’ means ‘full of’ or ‘consisting of’. So, ‘jyotirmayam’ describes someone or something that is luminous, radiant, or embodying light itself.
चन्द्रकलावतंसम्		ചന്ദ്രകലാ വതംസം		chandrakalāvatamsam
ചന്ദ്രക്കലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ ‘ചന്ദ്ര’ എന്നാൽ ചന്ദ്രൻ, ‘കലാ’ എന്നാൽ ഒരു ഭാഗം അല്ലെങ്കിൽ ചന്ദ്രക്കല (ചന്ദ്രന്റെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗം). ‘അവതംസം’ എന്നാൽ ശിരസ്സിലെ ആഭരണം, കിരീടം, അല്ലെങ്കിൽ ചൂഡാരത്നം. ചന്ദ്രക്കല ശിരസ്സിൽ അണിയുന്ന ശിവന് ഈ വിശേഷണം സാധാരണയായി ഉപയോഗിക്കുന്നു.			adorned with the crescent moon ‘Chandra’ means moon, ‘kalā’ means a digit or a crescent (referring to a sliver of the moon). ‘Avatamsam’ means an ornament for the head, a crest, or a diadem. This epithet is commonly used for Lord Shiva, who wears the crescent moon on his head.

Sentence - 2

———

भक्तिप्रदानाय कृपावतीर्णं

———

Meaning

ഭക്തി നൽകുന്നതിനായി കൃപയാൽ അവതരിച്ചവൻ.

who mercifully descended to bestow devotion.

Meaning of Words

भक्तिप्रदानाय		ഭക്തിപ്രദാനായ		bhaktipradānāya
ഭക്തി നൽകുന്നതിനായി ‘ഭക്തി’ എന്നാൽ സ്നേഹം, ആരാധന, സമർപ്പണം എന്നിവ. ‘പ്രദാനായ’ എന്നാൽ ‘നൽകുന്നതിനായി’, ‘സമ്മാനിക്കുന്നതിനായി’, അല്ലെങ്കിൽ ‘അനുഗ്രഹിക്കുന്നതിനായി’ എന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നു. ഇത് ദിവ്യമായ സ്നേഹവും ആത്മീയ ഭക്തിയും നൽകുന്നതിനുള്ള ഉദ്ദേശ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			for bestowing devotion ‘Bhakti’ means devotion, love, or adoration. ‘Pradānāya’ means ‘for giving,’ ‘for bestowing,’ or ‘for granting’. Thus, it signifies the purpose of granting divine love and dedication to spiritual practices.
कृपावतीर्णं		കൃപാവതീർണം		kṛpāvatīrṇaṃ
കൃപയാൽ അവതരിച്ചവൻ ‘കൃപാ’ എന്നാൽ ദയ, കാരുണ്യം, അല്ലെങ്കിൽ അനുഗ്രഹം. ‘അവതീർണം’ എന്നാൽ ‘അവതരിച്ചവൻ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ഇറങ്ങിവന്നവൻ’. അതിനാൽ, ‘കൃപാവതീർണം’ എന്നത് മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള അളവറ്റ ദയയാൽ ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ച അല്ലെങ്കിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഒരു ദിവ്യശക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			mercifully descended ‘Kṛpā’ means grace, compassion, or mercy. ‘Avatīrṇaṃ’ means ‘descended’ or ‘incarnated’. So, ‘kṛpāvatīrṇaṃ’ refers to a divine being who has manifested or appeared on Earth out of boundless compassion for humanity.

Sentence - 3

———

तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये

———

Meaning

ആ സോമനാഥനെ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.

I take refuge in that Lord Somnath.

Meaning of Words

तं		തം		taṃ
ഇതൊരു സർവ്വനാമമാണ്, ദ്വിതീയാ വിഭക്തിയിൽ ‘ആ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘അവനെ’ എന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നു, മുമ്പ് വർണ്ണിച്ച സോമനാഥ ഭഗവാനെയാണ് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.			to that This is a pronoun in the accusative case, meaning ‘that’ or ‘him’, referring to the Lord Somnath previously described.
सोमनाथं		സോമനാഥം		Somanāthaṃ
‘സോമനാഥൻ’ എന്നത് ആദ്യത്തെ ജ്യോതിർലിംഗത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ശിവന്റെ വിശുദ്ധനാമമാണ്. ‘സോമ’ എന്നാൽ ചന്ദ്രൻ, ‘നാഥ’ എന്നാൽ നാഥൻ അല്ലെങ്കിൽ യജമാനൻ. അതിനാൽ ‘ചന്ദ്രന്റെ നാഥൻ’. ‘-മ്’ എന്ന ദ്വിതീയാ പ്രത്യയം ‘സോമനാഥനെ’ എന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നു.			to Lord Somnath ‘Somanātha’ is the revered name of Lord Shiva as worshipped in the first Jyotirlinga. ‘Soma’ refers to the moon, and ‘Nātha’ means lord or master. Thus, ‘Lord of the Moon’. The accusative ending ‘-m’ indicates ‘to Somnath’.
शरणं		ശരണം		śaraṇaṃ
ശരണം ഈ വാക്കിന് ആശ്രയം, സംരക്ഷണം, അഭയം, അല്ലെങ്കിൽ അന്തിമാശ്രയം എന്നെല്ലാമാണ് അർത്ഥം. ഇത് ദൈവത്തിൽ സുരക്ഷിതത്വവും ആശ്വാസവും തേടുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			refuge This word signifies shelter, protection, asylum, or ultimate resort. It implies seeking safety and solace in the divine.
प्रपद्ये		പ്രപദ്യേ		prapadye
ഞാൻ പ്രാപിക്കുന്നു/അഭയം തേടുന്നു ഇത് ഉത്തമപുരുഷ ഏകവചന ക്രിയയാണ്, ‘ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ഞാൻ അഭയം തേടുന്നു’ എന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നു. ഇത് ദൈവത്തോടുള്ള അഗാധമായ ഭക്തിയുടെയും ആത്മസമർപ്പണത്തിന്റെയും പ്രവൃത്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.			This is a first person singular verb, meaning ‘I surrender,’ ‘I take refuge,’ or ‘I resort to’. It expresses a profound act of devotion and self-surrender to the deity.

---