Rudrashtakam - 3

The Shloka

———

तुषाराद्रिसंकाशगौरं गभीरं मनोभूतकोटिप्रभाश्रीशरीरम् ।

स्फुरन्मौलिकल्लोलिनीचारुगङ्गा लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजङ्गा ॥

———

તુષારાંદ્રિસંકાશગૌરં ગભીરં મનોભૂતકોટિપ્રભાશ્રીશરીરમ્ ।

સ્ફુરન્મૌલિકલ્લોલિનિચારુગંગા લસદ્ભાલબાલેંદુ કણ્ઠે ભુજંગા ॥

———

Tuṣārādrisaṁkāśagauram gabhīram manobhūtakōṭiprabhāśrīśarīram ।

Sphuranmaulīkallōlinīcārugaṅgā lasadbhālabālēndu kaṇṭhē bhujaṅgā ॥

———

Meaning / Summary

રુદ્રાષ્ટકમ્નો આ શ્લોક ભગવાન શિવના દિવ્ય ગુણો અને ભવ્ય સ્વરૂપની પ્રશંસા કરે છે. તેમનો હિમાલય જેવો શ્વેત રંગ શુદ્ધતા અને શાંતિનું પ્રતીક છે, જ્યારે તેમનો ગંભીર સ્વભાવ તેમની સર્વવ્યાપકતા અને જ્ઞાન દર્શાવે છે. કરોડો કામદેવો સાથેની સરખામણી તેમની અજોડ સુંદરતાને ઉજાગર કરે છે, જે આધ્યાત્મિક છે અને માત્ર ભૌતિક આકર્ષણથી પર છે. તેમના મસ્તક પરની ગંગા પાપોના નાશક અને દિવ્ય જ્ઞાનના સ્ત્રોત તરીકે તેમની ભૂમિકા દર્શાવે છે. ચંદ્ર સમય અને સૃષ્ટિના ચક્ર પરના તેમના નિયંત્રણ અને તેમના શાંત, નિરપેક્ષ સ્વભાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમના ગળામાં રહેલા સર્પો ખતરનાક શક્તિઓ પરના તેમના પ્રભુત્વ અને હાલાહલ જેવા ઝેરને પણ પ્રભાવિત થયા વિના ધારણ કરવાની તેમની ક્ષમતાનું પ્રતીક છે, જે અમરત્વ અને નિર્ભયતા દર્શાવે છે. સામૂહિક રીતે, આ વર્ણનો શિવને સર્વોચ્ચ દેવતા, શુભતા, શક્તિ અને શાંતિપૂર્ણ જ્ઞાનના અવતાર તરીકે રજૂ કરે છે.

જેમનું શરીર હિમાલય જેવું શ્વેત અને ગંભીર છે, જેમનું શરીર કરોડો કામદેવોના તેજ જેવું શોભાયમાન છે. જેમની જટામાં સુંદર ગંગા નદી શોભાયમાન છે, જેમની ભાલમાં (કપાળ પર) બાળચંદ્ર શોભે છે અને જેમણે ગળામાં સર્પો ધારણ કર્યા છે.

આ શ્લોક ભગવાન શિવના ભવ્ય અને પ્રભાવશાળી સ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે. તે તેમના શુદ્ધ, ગંભીર દેખાવને પ્રકાશિત કરે છે, તેમની ત્વચાના રંગને બરફથી ઢંકાયેલા પર્વતો સાથે સરખાવે છે. તે તેમની અપાર દિવ્ય સુંદરતા પર પણ ભાર મૂકે છે, જે કરોડો કામદેવોની સુંદરતાને પણ વટાવી જાય છે. વધુમાં, તે તેમના પ્રતિકાત્મક લક્ષણોનો ઉલ્લેખ કરે છે: તેમની જટામાંથી વહેતી પવિત્ર ગંગા નદી, તેમના કપાળ પર શોભતો ચંદ્ર, અને તેમના ગળામાં રહેલા સર્પો, જે સમય, સૃષ્ટિ અને વિનાશકારી શક્તિઓ પર તેમના નિયંત્રણનું પ્રતીક છે.

This verse from Rudrashtakam glorifies Lord Shiva’s divine attributes and majestic form. His snow-white complexion symbolizes purity and tranquility, while His profound nature signifies His omnipresence and wisdom. The comparison to millions of Kamadevas highlights His unparalleled beauty, which is spiritual and transcends mere physical allure. The Ganga on His head signifies His role as the purifier of sins and the source of divine knowledge. The crescent moon represents His control over time and cycles of creation, and His calm, detached nature. The serpents around His neck symbolize His mastery over dangerous forces and His ability to hold deadly poisons (like Halahala) without being affected, signifying immortality and fearlessness. Collectively, these descriptions paint a picture of Shiva as the supreme deity, embodiment of auspiciousness, power, and serene wisdom.

Whose body is fair and profound like a snow-clad mountain, possessing the glorious radiance of millions of Kamadevas. On whose matted locks flows the beautiful and shimmering Ganga, on whose forehead shines the crescent moon, and around whose neck are serpents.

This shloka describes the magnificent and awe-inspiring form of Lord Shiva. It highlights His pure, majestic appearance, comparing His complexion to snow-covered mountains. It also emphasizes His immense divine beauty, surpassing that of countless Cupid figures. Furthermore, it mentions His iconic attributes: the sacred river Ganga flowing from His matted locks, the crescent moon adorning His forehead, and serpents around His neck, symbolizing His control over time, creation, and destructive forces.

Sentence - 1

———

तुषाराद्रिसंकाशगौरं गभीरं मनोभूतकोटिप्रभाश्रीशरीरम् ।

———

Meaning

જેમનું શરીર હિમાલય જેવું શ્વેત અને ગંભીર છે, જેમનું શરીર કરોડો કામદેવોના તેજ જેવું શોભાયમાન છે.

Whose body is fair and profound like a snow-clad mountain, possessing the glorious radiance of millions of Kamadevas.

Meaning of Words

तुषाराद्रिसंकाश		તુષારાંદ્રિસંકાશ		Tuṣārādrisaṁkāśa
તુષાર એટલે બરફ અથવા હિમ, અદ્રિ એટલે પર્વત (ખાસ કરીને હિમાલયનો ઉલ્લેખ). સંકાશ એટલે સમાન અથવા જેવું. આ શબ્દ બરફથી ઢંકાયેલા પર્વત જેવું હોવાનું વર્ણન કરે છે.			like a snow-clad mountain Tuṣāra means snow or ice, adri means mountain (specifically referring to the Himalayas). Saṁkāśa means resembling or like. So, it describes something that is similar to a snow-clad mountain.
गौरं		ગૌરં		gauram
શ્વેત, ગોરો, તેજસ્વી ગૌરં એટલે શ્વેત, ગોરો અથવા તેજસ્વી રંગ. અહીં તે ભગવાન શિવના શુદ્ધ અને તેજસ્વી દેખાવને દર્શાવે છે.			fair, white, radiant Gauram refers to a complexion that is fair, white, or radiant. Here it signifies the pure and luminous appearance of Lord Shiva.
गभीरं		ગભીરં		gabhīram
ગંભીર, ઊંડું, ભવ્ય ગભીરં એટલે ગંભીરતા, ઊંડાણ અથવા ભવ્ય અને શાંતિપૂર્ણ હાજરી, જે દેવતાના વિશાળ અને અકલ્પનીય સ્વભાવને દર્શાવે છે.			profound, deep, majestic Gabhīram denotes profoundness, depth, or a majestic and solemn presence, signifying the vast and unfathomable nature of the deity.
मनोभूतकोटिप्रभाश्रीशरीरम्		મનોભૂતકોટિપ્રભાશ્રીશરીરમ્		manobhūtakōṭiprabhāśrīśarīram
જેમનું શરીર કરોડો કામદેવોના તેજ જેવું શોભાયમાન છે મનોભૂત એટલે કામદેવ (પ્રેમના દેવ, જે મનમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે). કોટિ એટલે દસ મિલિયન અથવા અસંખ્ય. પ્રભા એટલે તેજ અથવા કાંતિ. શ્રી એટલે શુભ અથવા ભવ્ય. શરીરમ્ એટલે શરીર. આમ, તે એવા શરીરનું વર્ણન કરે છે જેની ક્રાંતિ અને તેજ અસંખ્ય કામદેવો જેવા છે, જે અજોડ દિવ્ય સુંદરતા દર્શાવે છે.			whose body possesses the glorious radiance of millions of Kamadevas Manobhūta refers to Kamadeva (the god of love, born from the mind). Kōṭi means ten million or countless. Prabhā means radiance or splendor. Śrī means auspicious or glorious. Śarīram means body. Thus, it describes a body whose glory and radiance are like that of countless Kamadevas, indicating unparalleled divine beauty.

Sentence - 2

———

स्फुरन्मौलिकल्लोलिनीचारुगङ्गा लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजङ्गा ॥

———

Meaning

જેમની જટામાં સુંદર ગંગા નદી શોભાયમાન છે, જેમની ભાલમાં (કપાળ પર) બાળચંદ્ર શોભે છે અને જેમણે ગળામાં સર્પો ધારણ કર્યા છે.

On whose matted locks flows the beautiful and shimmering Ganga, on whose forehead shines the crescent moon, and around whose neck are serpents.

Meaning of Words

स्फुरन्मौलिकल्लोलिनीचारुगङ्गा		સ્ફુરન્મૌલિકલ્લોલિનિચારુગંગા		sphuranmaulīkallōlinīcārugaṅgā
જેમની જટામાં સુંદર અને ચમકતી ગંગા નદી વહે છે સ્ફુરત્ એટલે ચમકતી અથવા ઝગમગતી. મૌલિ એટલે ભગવાન શિવની જટા અથવા મસ્તક. કલ્લોલિનિ એટલે નદી અથવા પ્રવાહ. ચારુ એટલે સુંદર અથવા મનોહર. ગંગા એટલે પવિત્ર ગંગા નદી. આ ભગવાન શિવના કેશમાંથી ગંગાના દિવ્ય પ્રવાહનું વર્ણન કરે છે.			on whose matted locks flows the beautiful and shimmering Ganga Sphurat means glittering or shimmering. Mauli refers to the matted locks or head of Lord Shiva. Kallolinī means a river or surging stream. Cāru means beautiful or charming. Gaṅgā is the sacred river Ganga. This describes the divine Ganga flowing gracefully from Shiva’s hair.
लसद्भालबालेन्दु		લસદ્ભાલબાલેંદુ		lasadbhālabālēndu
જેમના કપાળ પર બાળચંદ્ર શોભે છે લસત્ એટલે ચમકતો અથવા ઝગમગતો. ભાલ એટલે કપાળ. બાલ એટલે યુવાન અથવા અર્ધચંદ્ર. ઇન્દુ એટલે ચંદ્ર. આ ભગવાન શિવના કપાળ પર શોભતા અર્ધચંદ્રનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે સમય અને ચક્રો પરના તેમના નિયંત્રણનું પ્રતીક છે.			on whose forehead shines the crescent moon Lasat means shining or glittering. Bhāla means forehead. Bāla means young or crescent. Indu means moon. This refers to the crescent moon adorning Lord Shiva’s forehead, symbolizing his control over time and cycles.
कण्ठे		કણ્ઠે		kaṇṭhē
ગળામાં, કંઠમાં કણ્ઠે એટલે ‘ગળામાં’ અથવા ‘કંઠમાં’. તે પછીના ગુણધર્મનું સ્થાન સૂચવે છે.			on the neck, around the throat Kaṇṭhē means ‘on the neck’ or ‘around the throat’. It indicates the location of the next attribute mentioned.
भुजङ्गा		ભુજંગા		bhujaṅgā
સર્પો, નાગ ભુજંગા એટલે સર્પો અથવા નાગ. ભગવાન શિવને ઘણીવાર ગળામાં સર્પ વીંટળાયેલા દર્શાવવામાં આવે છે, જે મૃત્યુ અને જોખમી શક્તિઓ પરના તેમના પ્રભુત્વનું પ્રતીક છે.			serpents, snakes Bhujaṅgā refers to serpents or snakes. Lord Shiva is often depicted with snakes coiled around his neck, symbolizing his mastery over death and dangerous forces.

---