Dwadasha Jyotirlinga Stotram - 3¶

The Shloka¶

———

अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम् ।

अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ॥

———

અવન્તિકાયાં વિહિતાવતારં મુક્તિપ્રદાનાય ચ સજ્જનાનામ્ ।

અકાલમૃત્યોઃ પરિરક્ષણાર્થં વન્દે મહાકાલમહાસુરેશમ્ ॥

———

Avantikāyāṁ vihitāvatāraṁ muktipradānāya ca sajjanānām ।

Akālamṛtyoḥ parirakṣaṇārthaṁ vande mahākālamahāsureśam ॥

———

Meaning / Summary¶

ઉજ્જૈનમાં આવેલું મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ ભગવાન શિવના બાર પવિત્ર જ્યોતિર્લિંગોમાંથી એક છે. આ શ્લોક ભગવાન મહાકાલની પૂજાના બે મુખ્ય ફાયદાઓને પ્રકાશિત કરે છે: સજ્જન વ્યક્તિઓ માટે મુક્તિ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરવી અને અકાળ મૃત્યુથી રક્ષણ મેળવવું. તે શિવની સર્વોચ્ચ રક્ષક અને મોક્ષ પ્રદાન કરનાર તરીકેની ભૂમિકા પર ભાર મૂકે છે, જે ખાસ કરીને અવંતિકામાં માનવજાતના કલ્યાણ માટે પ્રગટ થયા છે. અહીંની દક્ષિણાભિમુખી પ્રતિમા અત્યંત શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે.

હું મહાકાલ મહાસુરેશને નમન કરું છું, જેમણે અવંતિકા (ઉજ્જૈન) માં સજ્જનોને મુક્તિ આપવા અને અકાળ મૃત્યુથી તેમનું રક્ષણ કરવા માટે અવતાર લીધો.

આ શ્લોક ભગવાન મહાકાલની સ્તુતિ કરે છે, જે ઉજ્જૈન (પ્રાચીન અવંતિકા) માં સ્થિત મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગના અધિષ્ઠાતા દેવ છે. આ શ્લોક ભગવાનના ભક્તોના કલ્યાણ માટે, વિશેષરૂપે તેમને મોક્ષ પ્રદાન કરવા અને અકાળ મૃત્યુથી તેમનું રક્ષણ કરવા માટેના તેમના પ્રાગટ્યને સ્વીકારે છે.

આ શ્લોક ભગવાન મહાકાલને એક ગૌરવપૂર્ણ પ્રણામ છે, જેઓ પ્રાચીન અવંતિકા નગરીમાં પ્રગટ થયા હતા, જે હવે ઉજ્જૈન તરીકે ઓળખાય છે. તેમનું પ્રાગટ્ય બે મુખ્ય હેતુઓ માટે છે: પ્રથમ, સજ્જન અને ભક્તજનોને મુક્તિ (મોક્ષ) પ્રદાન કરવા, તેમને જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્ત કરવા. બીજું, તે સૌને અકાળ અથવા અણધારી મૃત્યુ (અકાલમૃત્યુ) થી બચાવવા માટે છે, જેથી તેમનું કલ્યાણ અને દીર્ઘાયુ સુનિશ્ચિત થાય. ‘મહાકાલ’ શબ્દ શિવને ‘મહાન સમય’ અથવા ‘સમયના નિયંત્રક’ તરીકે સૂચવે છે, જે ભાગ્ય અને મૃત્યુ પર તેમની શક્તિ દર્શાવે છે. ‘મહાસુરેશમ્’ એટલે કે તેઓ દેવો અને દાનવો સહિત સર્વશ્રેષ્ઠ જીવોના પણ સર્વોચ્ચ સ્વામી છે. આમ, આ શ્લોક ગહન ભક્તિ વ્યક્ત કરે છે અને મહાકાલની અંતિમ આધ્યાત્મિક સ્વતંત્રતા અને ભૌતિક રક્ષણ પ્રદાન કરવાની સર્વોચ્ચ શક્તિને સ્વીકારે છે.

મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગની કથા અવંતિકા (ઉજ્જૈન) નગરીના રાજા ચંદ્રસેન સાથે સંકળાયેલી છે. તેઓ ભગવાન શિવના પરમ ભક્ત હતા. એકવાર, બ્રહ્માજીના વરદાનથી શક્તિશાળી બનેલા દુષણ નામના રાક્ષસે અવંતિકામાં આતંક મચાવવાનું શરૂ કર્યું. તેણે તમામ ધાર્મિક વિધિઓ, યજ્ઞો અને પૂજા બંધ કરાવી દીધા, જેના કારણે નાગરિકોને પારાવાર દુઃખ થયું. રાજા ચંદ્રસેન, તેમના બ્રાહ્મણ પ્રજાજનો સાથે, ભગવાન શિવને દ્રઢતાપૂર્વક પ્રાર્થના કરી. તેમની નિષ્ઠાવાન ભક્તિ અને દુર્દશાથી પ્રસન્ન થઈને, ભગવાન શિવ જમીનમાંથી એક વિશાળ, ભયાવહ સ્વરૂપમાં પ્રગટ થયા, જે મહાકાલ તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે દુષણ રાક્ષસ અને તેની સમગ્ર સેનાનો નાશ કર્યો. રાક્ષસના પરાજય પછી, ભક્તોએ ભગવાન શિવને અવંતિકામાં સદૈવ નિવાસ કરવા વિનંતી કરી જેથી તેઓને તમામ અનિષ્ટોથી બચાવી શકે અને મોક્ષ પ્રદાન કરી શકે. ભગવાન શિવે તેમની વિનંતી સ્વીકારી અને મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ તરીકે ત્યાં કાયમી નિવાસ કર્યો, જેનાથી અકાળ મૃત્યુથી રક્ષણ મળે અને તેમના ભક્તોને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય.

The Mahakaleshwar Jyotirlinga in Ujjain is one of the twelve sacred Jyotirlingas of Lord Shiva. This shloka highlights two primary benefits of worshipping Lord Mahakala: attaining liberation (mukti) for righteous individuals and protection from untimely death (akalmrityu). It emphasizes Shiva’s role as the ultimate protector and granter of salvation, specifically manifested in Avantika for the benefit of humanity. The south-facing idol here is considered particularly potent.

I bow down to the great Lord Mahakala, who incarnated in Avantika (Ujjain) to grant liberation to good people and to protect them from untimely death.

This shloka praises Lord Mahakala, the presiding deity of the Mahakaleshwar Jyotirlinga in Ujjain (ancient Avantika), acknowledging His manifestation there for the welfare of devotees, specifically to grant them liberation and protect them from premature death.

This shloka is a reverent salutation to Lord Mahakala, who manifested in the ancient city of Avantika, now known as Ujjain. The manifestation serves two crucial purposes: first, to bestow liberation (moksha) upon righteous and devoted individuals (sajjanas), freeing them from the cycle of birth and death. Second, it is for the protection of all from untimely or accidental death (akalmrityu), ensuring their well-being and longevity. The phrase ‘Mahakal’ refers to Shiva as the ‘Great Time’ or ‘Controller of Time,’ signifying His power over destiny and death. ‘Mahasuresham’ implies He is the supreme lord, even over the greatest of beings, including gods and demons. Thus, the shloka expresses deep devotion and acknowledges Mahakala’s supreme power to grant ultimate spiritual freedom and worldly protection.

The story of Mahakaleshwar Jyotirlinga revolves around a pious king named Chandrasena who ruled the city of Avantika (Ujjain). He was a devout worshipper of Lord Shiva. One day, a demon named Dushana, empowered by a boon from Brahma, began terrorizing Avantika. He prohibited all religious rituals, sacrifices, and worship, causing immense distress to the citizens. King Chandrasena, along with his Brahmin subjects, earnestly prayed to Lord Shiva. Moved by their sincere devotion and plight, Lord Shiva manifested from the ground in a tremendous, fierce form, known as Mahakala. He annihilated the demon Dushana and his entire army. After the demon’s defeat, the devotees pleaded with Lord Shiva to remain in Avantika eternally to protect them from all evils and grant liberation. Lord Shiva acceded to their request and took up permanent residence there as the Mahakaleshwar Jyotirlinga, ensuring protection from untimely death and bestowing salvation upon His devotees.

Sentence - 1¶

———

अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम्

———

Meaning¶

(ભગવાન મહાકાલ) જેમણે અવંતિકા (ઉજ્જૈન) માં સજ્જનોને મુક્તિ આપવા માટે અવતાર લીધો.

(Lord Mahakala) who incarnated in Avantika (Ujjain) to grant liberation to good people.

Meaning of Words¶

अवन्तिकायां	અવન્તિકાયાં		Avantikāyāṁ
અવંતિકામાં (ઉજ્જૈનમાં) અવંતિકા એ ઉજ્જૈન શહેરનું પ્રાચીન નામ છે, જે ભારતની મધ્યપ્રદેશ રાજ્યમાં આવેલું એક પવિત્ર શહેર છે, જે મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ માટે પ્રખ્યાત છે. ‘યામ્’ પ્રત્યય સપ્તમી વિભક્તિ દર્શાવે છે, જેનો અર્થ ‘અવંતિકામાં’ થાય છે.		In Avantika (Ujjain) Avantika is the ancient name for the city of Ujjain, a sacred city in Madhya Pradesh, India, famous for the Mahakaleshwar Jyotirlinga. The ‘yam’ ending denotes a locative case, meaning ‘in Avantika’.
विहितावतारं	વિહિતાવતારં		vihitāvatāraṁ
જેમણે અવતાર લીધો છે / પ્રગટ થયા છે વિહિત નો અર્થ ‘કરવામાં આવેલ, પૂર્ણ કરેલ, કારણભૂત’ થાય છે, અને અવતારમ્ નો અર્થ ‘અવતરણ, અવતાર’ થાય છે. તેથી, ‘વિહિતાવતારં’ એટલે જેમનો અવતાર અથવા પ્રાગટ્ય થયું છે. અહીં, તે ભગવાન શિવના મહાકાલ તરીકેના પ્રાગટ્યનો ઉલ્લેખ કરે છે.		one who has manifested/incarnated Vihita means ‘done, performed, caused’, and Avatāram means ‘descent, incarnation’. So, ‘vihitāvatāraṁ’ refers to the one whose incarnation or manifestation has occurred. Here, it refers to Lord Shiva manifesting as Mahakala.
मुक्तिप्रदानाय	મુક્તિપ્રદાનાય		muktipradānāya
મુક્તિ આપવા માટે મુક્તિ નો અર્થ ‘મોક્ષ, મુક્તિ, જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ’ થાય છે. પ્રદાનાય નો અર્થ ‘આપવા માટે, પ્રદાન કરવા માટે’ થાય છે. આમ, ‘મુક્તિપ્રદાનાય’ એટલે મોક્ષ પ્રદાન કરવાના હેતુથી.		for granting liberation Mukti means ‘liberation, salvation, release from the cycle of birth and death’. Pradānāya is ‘for giving, for granting’. Thus, ‘muktipradānāya’ means for the purpose of bestowing salvation.
च	ચ		ca
અને		and
सज्जनानाम्	સજ્જનાનામ્		sajjanānām
સજ્જનોને / ભક્તોને સજ્જનાઃ એટલે ‘સારા લોકો, ધર્માત્મા વ્યક્તિઓ, સદાચારી મનુષ્યો’. ‘નામ્’ પ્રત્યય ષષ્ઠી બહુવચન દર્શાવે છે, જેનો અર્થ ‘સજ્જનોના’ અથવા ‘સજ્જનોને’ (તેમને કંઈક આપવાના સંદર્ભમાં) થાય છે.		to good people / righteous individuals / devotees Sajjanāḥ are ‘good people, righteous individuals, virtuous persons’. The ‘nām’ ending indicates the genitive plural, meaning ‘of good people’ or ‘to good people’ (in the context of giving something to them).

Sentence - 2¶

———

अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम्

———

Meaning¶

(અને) અકાળ મૃત્યુથી રક્ષણ આપવા માટે, હું મહાકાલ મહાસુરેશને પ્રણામ કરું છું.

(and) for protection from untimely death, I bow down to Mahakala, the great Lord.

Meaning of Words¶

अकालमृत्योः	અકાલમૃત્યોઃ		akālamṛtyoḥ
અકાળ નો અર્થ ‘અકાળે, અણસમયે’ થાય છે, અને મૃત્યુઃ નો અર્થ ‘મૃત્યુ’ થાય છે. ‘ઓઃ’ પ્રત્યય પંચમી વિભક્તિ દર્શાવે છે, જેનો અર્થ ‘અકાળ મૃત્યુથી’ થાય છે. આ મહાકાલની પૂજાનું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ પાસું છે.		Akāla means ‘untimely, premature’, and Mṛtyuḥ means ‘death’. The ‘oḥ’ ending indicates the ablative case, meaning ‘from untimely death’. This is a very significant aspect of Mahakala’s worship.
परिरक्षणार्थं	પરિરક્ષણાર્થં		parirakṣaṇārthaṁ
રક્ષણ કરવા માટે પરિરક્ષણ નો અર્થ ‘સંપૂર્ણ રક્ષણ, સુરક્ષા’ થાય છે. અર્થં નો અર્થ ‘હેતુ માટે’ થાય છે. તેથી, ‘પરિરક્ષણાર્થં’ એટલે સંપૂર્ણ રક્ષણના હેતુથી.		for protection Parirakṣaṇa means ‘complete protection, safeguarding’. Artham means ‘for the purpose of’. So, ‘parirakṣaṇārthaṁ’ means for the purpose of complete protection.
वन्दे	વન્દે		vande
હું વંદન કરું છું / હું પ્રણામ કરું છું વન્દે એક ક્રિયાપદ છે જેનો અર્થ ‘હું વંદન કરું છું, હું પ્રણામ કરું છું, હું પૂજા કરું છું’ થાય છે. તે શ્રદ્ધા અને ભક્તિ વ્યક્ત કરે છે.		I bow down / I salute Vande is a verb meaning ‘I bow, I salute, I worship’. It expresses reverence and devotion.
महाकालमहासुरेशम्	મહાકાલમહાસુરેશમ્		mahākālamahāsureśam
મહાકાલ મહાસુરેશને મહાકાલ એ ઉજ્જૈનમાં આવેલા જ્યોતિર્લિંગ તરીકે ભગવાન શિવનું ચોક્કસ નામ છે, જે ‘મહાન સમય’ અથવા ‘સમય અને મૃત્યુના નિયંત્રક’ ને સૂચવે છે. મહાસુરેશમ્ એ મહા (મહાન), સુર (દેવ), ઈશમ્ (સ્વામી) થી બનેલો શબ્દ છે. ‘મહાસુર-ઈશમ્’ નો અર્થ ‘મહાન અસુરોના (રાક્ષસોના) સ્વામી’ અથવા ‘મહા-સુર-ઈશમ્’ એટલે ‘દેવોના મહાન સ્વામી’ થઈ શકે છે. શિવની સર્વોપરિતાના સંદર્ભમાં, તેનો અર્થ ‘સર્વોચ્ચ સ્વામી’ અથવા ‘દેવોના દેવ’ થાય છે, જે તેમની સર્વ પ્રાણીઓ પર, શક્તિશાળી રાક્ષસો સહિત, સત્તાને સ્વીકારે છે.		to Mahakala, the great Lord of even the great Asuras (or supreme Lord) Mahākāla is the specific name of Lord Shiva as the Jyotirlinga in Ujjain, signifying ‘Great Time’ or ‘Controller of Time and Death’. Mahāsureśam is composed of Mahā (great), Sura (god), Īśam (lord). ‘Mahāsura-īśam’ could mean Lord of great Asuras (demons), or ‘Mahā-sura-īśam’ could be ‘great lord of gods’. Given the context of Shiva’s supremacy, it implies ‘the supreme Lord’ or ‘Lord of Lords’, acknowledging his power over all beings, including powerful demons.