Dwadasha Jyotirlinga Stotram - 2¶

The Shloka¶

———

श्रीशैलशृङ्गे विबुधातिसङ्गे तुलाद्रितुङ्गेऽपि मुदा वसन्तम् ।

तमर्जुनं मल्लिकपूर्वमेकं नमामि संसारसमुद्रसेतुम् ॥

———

શ્રીશૈલશૃંગે વિબુધાતિસંગે તુલાદ્રિતુંગેપિ મુદા વસંતમ્ ।

તમર્જુનમ્ મલ્લિકપૂર્વમેકમ્ નમામિ સંસારસમુદ્રસેતુમ્ ॥

———

Śrīśailashṛṅge vibudhātisange tulādritunge’pi mudā vasantam ।

tamarjunaṃ mallikapūrvamekaṃ namāmi saṃsārasamudrasetum ॥

———

Meaning / Summary¶

શ્રીશૈલમ ખાતેનું મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે, જે શિવ અને પાર્વતીની સંયુક્ત દૈવી ઊર્જાનું પ્રતીક છે. આ શ્લોક નિવાસસ્થાનની પવિત્રતા અને ભગવાનની સાંસારિક મોહમાયામાંથી મુક્તિ આપનાર અને જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી માર્ગદર્શક તરીકેની ગહન ભૂમિકા પર ભાર મૂકે છે. શિવ અને પાર્વતીના આ સ્વરૂપ પર ધ્યાન કરવાથી ભક્તોને સાંસારિક જીવનના સહજ દુઃખોમાંથી બહાર આવવામાં અને પરમ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ મળે છે. મલ્લિકાર્જુન નામ પોતે શિવ અને શક્તિ, બ્રહ્માંડના પુરૂષ અને પ્રકૃતિ તત્વના અભિન્ન અને પૂરક સ્વભાવને ગહન રીતે પ્રકાશિત કરે છે.

હું તે ભગવાન મલ્લિકાર્જુનને નમન કરું છું, જે શ્રીશૈલ પર્વતના (જે તુલા પર્વત તરીકે પણ ઓળખાય છે) ઉંચા શિખર પર આનંદપૂર્વક નિવાસ કરે છે, જ્યાં ઘણા વિદ્વાનો અને દેવતાઓનો સમુહ હોય છે. તેઓ મલ્લિકા (પાર્વતી) અને અર્જુન (શિવ) નો અદ્વિતીય સમન્વય છે, અને સંસાર રૂપી સમુદ્રને પાર કરાવનાર સેતુ (પુલ) સમાન છે.

આ શ્લોક ભગવાન મલ્લિકાર્જુનને નમન અર્પણ કરે છે, જેમાં તેમના પવિત્ર શ્રીશૈલ પર્વત પરના દૈવી નિવાસસ્થાનને પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે, જે એક પૂજનીય સ્થળ છે જ્યાં સ્વર્ગીય જીવો અને જ્ઞાની ઋષિઓ ભેગા થાય છે. તે ભગવાનને શિવ (અર્જુન) અને પાર્વતી (મલ્લિકા) બંનેના અદ્વિતીય અવતાર તરીકે ઉજવે છે, જે તેમની અવિભાજ્ય એકતા પર ભાર મૂકે છે. આ શ્લોક તેમને અંતિમ ઉદ્ધારક તરીકે વખાણે છે, જે સાંસારિક અસ્તિત્વના વિશાળ અને અશાંત સમુદ્રને પાર કરવા અને આધ્યાત્મિક સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવા માટે ભક્તોને રૂપકાત્મક પુલ સમાન મદદ કરે છે.

આ ભક્તિપૂર્ણ શ્લોક શ્રીશૈલ પર્વત પર સ્થિત બાર પવિત્ર જ્યોતિર્લિંગોમાંના એક, ભગવાન મલ્લિકાર્જુનને હૃદયપૂર્વક નમન છે. પ્રથમ પંક્તિ તેમના દિવ્ય નિવાસસ્થાનનું વર્ણન કરે છે: ‘શ્રીશૈલશૃંગે’ શ્રીશૈલના શુભ શિખરનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે અત્યંત પૂજનીય સ્થળ છે. ‘વિબુધાતિસંગે’ સૂચવે છે કે આ શિખર ‘વિબુધ’ - જ્ઞાની જીવો, વિદ્વાન ઋષિઓ અને દેવો અને ખગોળીય સંસ્થાઓ માટે એકત્રીકરણનું સ્થાન છે, જે સ્થાનની સર્વોચ્ચ પવિત્રતા અને આધ્યાત્મિક જીવંતતા દર્શાવે છે. ‘તુલાદ્રિતુંગે’ આ પર્વતના ઉંચા અને પ્રભાવશાળી સ્વભાવ પર વધુ ભાર મૂકે છે, જેને તુલા પર્વત તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ‘મુદા વસંતમ્’ ભગવાન શિવને ત્યાં અત્યંત આનંદ અને સંતોષ સાથે નિવાસ કરતા દર્શાવે છે, જે તેમના ભક્તોને તેમની દિવ્ય હાજરીથી આશીર્વાદ આપે છે. બીજી પંક્તિ ભક્તની ભક્તિ તરફ વળે છે: ‘તમર્જુનં મલ્લિકપૂર્વમેકં’ ભગવાનને ‘અર્જુન’ (શિવનું એક નામ) તરીકે ઓળખાવે છે, જે ‘મલ્લિકા’ (દેવી પાર્વતીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે ઘણીવાર જાસ્મીન ફૂલો સાથે સંકળાયેલી છે) સાથે અનોખી રીતે જોડાયેલા છે, જે શિવ અને શક્તિના સંયુક્ત પાસાને દર્શાવે છે. આ ‘એકં’ અથવા અનોખું એકલ સ્વરૂપ મલ્લિકાર્જુનનું સાર છે. છેવટે, ‘નમામિ સંસારસમુદ્રસેતુમ્’ ભક્તનો દિવ્ય અસ્તિત્વ પ્રત્યેનો નમ્ર નમસ્કાર (‘નમામિ - હું નમન કરું છું’) વ્યક્ત કરે છે જે ‘સંસારસમુદ્ર’ (દુઃખ, મોહ અને પુનર્જન્મના ચક્રથી ભરેલા સાંસારિક અસ્તિત્વનો વિશાળ સમુદ્ર) પર ‘સેતુ’ (પુલ) તરીકે કાર્ય કરે છે. આમ, આ શ્લોક ભગવાન મલ્લિકાર્જુનને દયાળુ મુક્તિદાતા તરીકે મહિમા આપે છે જે આત્માઓને ભૌતિક જીવનના અશાંત જળમાંથી મુક્તિ તરફ દોરી જાય છે.

મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ સાથે એક પ્રખ્યાત દંતકથા સંકળાયેલી છે. એક સમયે, ભગવાન કાર્તિકેય અને ભગવાન ગણેશ વચ્ચે કોના લગ્ન પહેલા થશે તે અંગે વિવાદ થયો હતો. ભગવાન શિવ અને પાર્વતીએ નક્કી કર્યું કે જે કોઈ વિશ્વની પરિક્રમા પહેલા પૂર્ણ કરશે તેના લગ્ન પહેલા થશે. કાર્તિકેય પોતાના મોર પર ઝડપથી વૈશ્વિક પ્રવાસ પર નીકળી પડ્યા. જોકે, ગણેશ, તેમની બુદ્ધિ માટે જાણીતા, ફક્ત તેમના માતાપિતા, ભગવાન શિવ અને પાર્વતીની પરિક્રમા કરી, દાવો કર્યો કે તેઓ સમગ્ર બ્રહ્માંડનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ગણેશની ભક્તિ અને બુદ્ધિથી પ્રભાવિત થઈને, શિવ અને પાર્વતીએ તેમને વિજેતા જાહેર કર્યા અને તેમના લગ્નની વ્યવસ્થા કરી. કાર્તિકેય, પાછા ફર્યા પછી, આ પરિણામથી નારાજ થયા અને ક્રાઉંચ પર્વત પર પાછા ફર્યા. શિવ અને પાર્વતી, માતા-પિતાના પ્રેમથી ભરાઈને, તેમને સાંત્વના આપવા ગયા. તેમના પ્રયત્નો છતાં, કાર્તિકેય વધુ દૂર ખસી ગયા. તેમને સમજાવવામાં અસમર્થ રહીને, શિવ અને પાર્વતીએ તે પર્વત પર નિવાસ કરવાનું નક્કી કર્યું, જે પાછળથી શ્રીશૈલ તરીકે જાણીતો થયો. ભગવાન શિવ અહીં જ્યોતિર્લિંગ તરીકે પ્રગટ થયા, અને કારણ કે પાર્વતી (મલ્લિકા) પણ તેમની સાથે હતા, તેથી જ્યોતિર્લિંગ મલ્લિકાર્જુન (મલ્લિકા + અર્જુન) તરીકે જાણીતું બન્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે સતીની ગરદન અહીં પડી હતી, જે તેને શક્તિપીઠોમાંનું એક બનાવે છે, આમ શ્રીશૈલમને જ્યોતિર્લિંગ અને શક્તિપીઠ બંને ધરાવતું એક અનોખું સ્થળ બનાવે છે.

The Mallikarjuna Jyotirlinga at Srisailam is one of the twelve Jyotirlingas, symbolizing the combined divine energy of Shiva and Parvati. This shloka emphasizes the sacredness of the abode and the Lord’s profound role as a guide and liberator from worldly attachments and the cycle of rebirth. Meditating on this form of Shiva and Parvati helps devotees overcome the inherent sufferings of worldly life and attain ultimate liberation. The name Mallikarjuna itself profoundly highlights the inseparable and complementary nature of Shiva and Shakti, the masculine and feminine principles of the cosmos.

I bow to that Lord Mallikarjuna, who joyfully resides on the peak of the Shri Shaila mountain (also known as Tula mountain), where many enlightened beings and deities gather. He is the unique one, combining Mallika (Parvati) and Arjuna (Shiva), and is the bridge to cross the ocean of worldly existence.

This shloka offers salutations to Lord Mallikarjuna, highlighting His divine abode on the sacred Shri Shaila mountain, a revered site where celestial beings and wise sages converge. It celebrates the Lord as the unique embodiment of both Shiva (Arjuna) and Parvati (Mallika), underscoring their indivisible unity. The shloka praises Him as the ultimate rescuer, who acts as a metaphorical bridge enabling devotees to transcend the vast and turbulent ocean of worldly existence and achieve spiritual freedom.

This reverential shloka is a heartfelt salutation to Lord Mallikarjuna, one of the twelve sacred Jyotirlingas, situated on the majestic Shri Shaila mountain. The first line describes His divine dwelling: ‘Śrīśailashṛṅge’ refers to the auspicious peak of Shri Shaila, a highly venerated site. ‘Vibudhātisange’ signifies that this peak is a gathering place for ‘Vibudha’ – enlightened beings, wise sages, and even gods and celestial entities, indicating the supreme sanctity and spiritual vibrancy of the location. ‘Tulādritunge’ further emphasizes the lofty and imposing nature of this mountain, which is also known as Tula mountain. ‘Mudā vasantam’ portrays Lord Shiva as residing there with utmost joy and contentment, blessing His devotees with His divine presence. The second line shifts to the worshipper’s devotion: ‘Tamarjunaṃ mallikapūrvamekaṃ’ identifies the Lord as ‘Arjuna’ (a name for Shiva), uniquely combined with ‘Mallika’ (representing Devi Parvati, often associated with Jasmine flowers), signifying the unified aspect of Shiva and Shakti. This ‘ekaṃ’ or unique singular form is the essence of Mallikarjuna. Finally, ‘Namāmi saṃsārasamudrasetum’ expresses the devotee’s humble obeisance (‘Namāmi - I bow’) to this divine being who acts as the ‘Setu’ (bridge) across ‘Saṃsārasamudra’ (the vast ocean of worldly existence, filled with suffering, attachment, and the cycle of rebirth). Thus, the shloka extols Lord Mallikarjuna as the compassionate redeemer who guides souls across the turbulent waters of material life towards liberation.

There is a famous legend associated with the Mallikarjuna Jyotirlinga. Once, there was a dispute between Lord Kartikeya and Lord Ganesha about who would get married first. Lord Shiva and Parvati decided that whoever circled the world first would be married first. Kartikeya swiftly set off on his peacock for a global tour. However, Ganesha, known for his wisdom, simply circled his parents, Lord Shiva and Parvati, claiming they represented the entire universe. Impressed by Ganesha’s devotion and wisdom, Shiva and Parvati declared him the winner and arranged his marriage. Kartikeya, upon his return, was displeased with this outcome and retreated to the Krauncha mountain. Shiva and Parvati, filled with parental love, went to console him. Despite their efforts, Kartikeya moved further away. Unable to persuade him, Shiva and Parvati decided to reside on that mountain, which later came to be known as Shri Shaila. Lord Shiva manifested as a Jyotirlinga, and since Parvati (Mallika) accompanied him, the Jyotirlinga became known as Mallikarjuna (Mallika + Arjuna). It is also believed that Sati’s neck fell here, making it one of the Shakti Peethas, thus making Srisailam a unique site with both a Jyotirlinga and a Shakti Peetha.

Sentence - 1¶

———

श्रीशैलशृङ्गे विबुधातिसङ्गे तुलाद्रितुङ्गेऽपि मुदा वसन्तम्

———

Meaning¶

શ્રીશૈલ પર્વતના શિખર પર, જ્યાં ઘણા વિદ્વાનો અને દેવો ભેગા થાય છે, તેવા ઊંચા તુલા પર્વત પર પણ આનંદપૂર્વક નિવાસ કરનારા.

Residing joyfully on the peak of Shri Shaila mountain, where many enlightened beings and deities gather, even on the high Tula mountain.

Meaning of Words¶

श्रीशैलशृङ्गे	શ્રીશૈલશૃંગે		Śrīśailashṛṅge
શ્રીશૈલ પર્વતના શિખર પર શ્રીશૈલ એ આંધ્ર પ્રદેશ, ભારતમાં આવેલો એક પવિત્ર પર્વત છે, જે મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ મંદિર માટે જાણીતો છે. ‘શૃંગે’ નો અર્થ ‘શિખર પર’ અથવા ‘ટોચ પર’ થાય છે, જે પર્વતના સૌથી ઊંચા બિંદુનો નિર્દેશ કરે છે.		On the peak of Shri Shaila Shri Shaila is a sacred mountain in Andhra Pradesh, India, known for the Mallikarjuna Jyotirlinga temple. ‘Shṛṅge’ means ‘on the peak’ or ‘on the summit’, referring to the highest point of the mountain.
विबुधातिसङ्गे	વિબુધાતિસંગે		vibudhātisange
જ્યાં ઘણા વિદ્વાનો અને દેવોનો સમુહ હોય છે ‘વિબુધ’ એટલે જ્ઞાની, વિદ્વાન, દેવતાઓ અથવા પંડિતો. ‘અતિસંગે’ એટલે ‘મોટા સમુહમાં’ અથવા ‘જ્યાં મોટો મેળાવડો હોય’. આમ, તે એક એવા સ્થળનું વર્ણન કરે છે જ્યાં ઘણા જ્ઞાની અને દૈવી જીવો ભેગા થાય છે.		where many enlightened beings gather ‘Vibudha’ means enlightened, wise ones, scholars, or even gods/deities. ‘Atisange’ means ‘in the great company’ or ‘where there is a large gathering’. So, it describes a place where many learned and divine beings congregate.
तुलाद्रितुङ्गेऽपि	તુલાદ્રિતુંગેપિ		tulādritunge’pi
ઊંચા તુલા પર્વત પર પણ ‘તુલા’ નો અર્થ સંતુલન અથવા ત્રાજવું થઈ શકે છે, અને ‘અદ્રિ’ એટલે પર્વત. ‘તુંગે’ નો અર્થ ‘ઉંચા પર’ અથવા ‘ભવ્ય પર’ થાય છે. ‘અપિ’ એટલે ‘પણ’. શ્રીશૈલને પરંપરાગત રીતે તુલાદ્રિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જે તેની ભવ્ય ઊંચાઈ અને મહત્વ સૂચવે છે.		even on the high Tula mountain ‘Tula’ can mean balance or scale, and ‘adri’ means mountain. ‘Tungé’ means ‘on the high’ or ‘on the lofty’. ‘Api’ means ‘even’ or ‘also’. Shri Shaila is also traditionally known as Tulaadri, implying its majestic height and significance.
मुदा	મુદા		mudā
આનંદપૂર્વક, પ્રસન્નતાથી		joyfully, with delight
वसन्तम्	વસંતમ્		vasantam
નિવાસ કરનારા, વસનારા		residing, dwelling

Sentence - 2¶

———

तमर्जुनं मल्लिकपूर्वमेकं नमामि संसारसमुद्रसेतुम्

———

Meaning¶

તે અર્જુનને (શિવને), જે મલ્લિકા (પાર્વતી) અને અર્જુન (શિવ) નો અદ્વિતીય સમન્વય છે, જે સંસાર રૂપી સમુદ્રને પાર કરાવનાર સેતુ સમાન છે, તેને હું નમન કરું છું.

To that Arjuna, who is the unique one combining Mallika (Parvati) and Arjuna (Shiva), I bow, who is the bridge across the ocean of worldly existence.

Meaning of Words¶

तम्	તમ્		tam
તે		to that
अर्जुनम्	અર્જુનમ્		arjunam
અર્જુનને (અહીં ભગવાન શિવના મલ્લિકાર્જુન સ્વરૂપનો નિર્દેશ છે) મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગના સંદર્ભમાં, ‘અર્જુન’ ભગવાન શિવનો નિર્દેશ કરે છે. ‘મલ્લિકાર્જુન’ નામ ‘મલ્લિકા’ (દેવી પાર્વતીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે) અને ‘અર્જુન’ (ભગવાન શિવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે) નો સંયોજન છે, જે તેમના અવિભાજ્ય મિલનનું પ્રતીક છે.		Arjuna (here referring to Lord Shiva in his form as Mallikarjuna) In the context of the Mallikarjuna Jyotirlinga, ‘Arjuna’ refers to Lord Shiva. The name ‘Mallikarjuna’ is a compound of ‘Mallika’ (representing Devi Parvati) and ‘Arjuna’ (representing Lord Shiva), symbolizing their inseparable union.
मल्लिकपूर्वमेकम्	મલ્લિકપૂર્વમેકમ્		mallikapūrvamekam
જે મલ્લિકા (દેવી પાર્વતી) થી યુક્ત છે (અથવા મલ્લિકા અને અર્જુનનો અદ્વિતીય સમન્વય છે) ‘મલ્લિકા’ એટલે જાસ્મીનનું ફૂલ, જે દેવી પાર્વતીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ‘પૂર્વમ્’ એટલે ‘પહેલા’ અથવા ‘યુક્ત’. ‘એકમ્’ એટલે ‘એક’ અથવા ‘અદ્વિતીય’. આ વાક્ય મલ્લિકાર્જુનની એકમાત્ર દૈવી સંસ્થાનો ઉલ્લેખ કરે છે, જ્યાં મલ્લિકા (પાર્વતી) અર્જુન (શિવ) સાથે આંતરિક રીતે જોડાયેલી છે.		the unique one combining Mallika (Parvati) and Arjuna (Shiva) ‘Mallika’ is a jasmine flower, representing Devi Parvati. ‘Pūrvam’ means ‘preceded by’ or ‘associated with’. ‘Ekam’ means ‘one’ or ‘unique’. This phrase refers to the singular divine entity of Mallikarjuna, where Mallika (Parvati) is intrinsically linked with Arjuna (Shiva).
नमामि	નમામિ		namāmi
હું નમન કરું છું		I bow
संसारसमुद्रसेतुम्	સંસારસમુદ્રસેતુમ્		saṃsārasamudrasetum
જે સંસાર રૂપી સમુદ્રને પાર કરાવનાર સેતુ (પુલ) સમાન છે ‘સંસાર’ જન્મ, મૃત્યુ અને પુનર્જન્મના ચક્રનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે તેના અંતર્ગત દુઃખો અને મોહ સાથે સાંસારિક અસ્તિત્વનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ‘સમુદ્ર’ એટલે મહાસાગર. ‘સેતુમ્’ એટલે પુલ. આમ, તે ભગવાન શિવને દૈવી પુલ અથવા સાંસારિક જીવનના અનંત ચક્રને પાર કરીને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવાના સાધન તરીકે વર્ણવે છે.		who is the bridge across the ocean of worldly existence ‘Saṃsāra’ refers to the cycle of birth, death, and rebirth, representing worldly existence with its inherent sufferings and attachments. ‘Samudra’ means ocean. ‘Setum’ means bridge. Thus, it describes Lord Shiva as the divine bridge or means to transcend the endless cycle of worldly life and attain liberation.