Dwadasha Jyotirlinga Stotram - 1¶

The Shloka¶

———

सौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्ये ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम् ।

भक्तिप्रदानाय कृपावतीर्णं तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये ॥

———

સૌરાષ્ટ્રદેશે વિશદેતિરમ્યે જ્યોતિર્મયં ચંદ્રકલાવતંસમ્ ।

ભક્તિપ્રદાનાય કૃપાવતીર્ણં તં સોમનાથં શરણં પ્રપદ્યે ॥

———

Saurāṣṭradeśe viśade’tiramye jyotirmayaṁ candrakalāvataṁsam ।

Bhaktipradānāya kṛpāvatīrṇaṁ taṁ somanāthaṁ śaraṇaṁ prapadye ॥

———

Meaning / Summary¶

સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગનું ખૂબ જ મહત્વ છે કારણ કે તેને ભગવાન શિવના બાર સ્વયંભૂ જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ માનવામાં આવે છે. તે શિવના દિવ્ય પ્રકાશ અને કરુણાનું પ્રતિક છે, જે ભક્તોને ભક્તિ તરફ માર્ગદર્શન આપવા પૃથ્વી પર અવતર્યા હતા. આ શ્લોક દૈવી શક્તિને શરણાગતિનું મહત્વ દર્શાવે છે જેથી આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કરી શકાય અને આધ્યાત્મિક મુક્તિ મેળવી શકાય. તે શિવને સોમ (ચંદ્ર દેવ) સાથે પણ જોડે છે, જે શાંતિ અને સમૃદ્ધિના ઉદ્ધારક અને પ્રદાતા તરીકે તેમની ભૂમિકાને પ્રકાશિત કરે છે.

અતિશય પવિત્ર અને રમણીય સૌરાષ્ટ્ર દેશમાં, જે જ્યોતિર્મય સ્વરૂપ છે, જેમણે ચંદ્રકલાને પોતાના શિર પર ધારણ કરી છે, ભક્તિ પ્રદાન કરવા માટે જે કૃપાપૂર્વક અવતર્યા છે, તે સોમનાથ મહાદેવના હું શરણમાં જાઉં છું.

આ શ્લોક ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં આવેલા બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંના પ્રથમ એવા ભગવાન સોમનાથને સમર્પિત છે. તે સોમનાથ મહાદેવનું વર્ણન એક સુંદર અને પવિત્ર ભૂમિમાં બિરાજમાન, સ્વયં પ્રકાશિત, અને ચંદ્રકલાથી શોભાયમાન તરીકે કરે છે. શ્લોક દર્શાવે છે કે ભગવાન ભક્તોને ભક્તિ પ્રદાન કરવા માટે કૃપાપૂર્વક અવતર્યા છે, અને ભક્ત તેમને સંપૂર્ણ શરણાગતિ અર્પણ કરે છે.

આ શ્લોક સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલા પવિત્ર સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગના સ્થાનનું વર્ણન કરીને શરૂ થાય છે: “સૌરાષ્ટ્રદેશે વિશદેઽતિરમ્યે” - એટલે કે સૌરાષ્ટ્રના દેશમાં, જે ‘વિશદે’ (શુદ્ધ, પવિત્ર, ઉજ્જવળ) અને ‘અતિરમ્યે’ (અતિ સુંદર, મનોરમ્ય) તરીકે વર્ણવેલ છે. આ વર્ણન દેવતા માટે શાંત અને પવિત્ર પૃષ્ઠભૂમિ રચે છે. બીજો ભાગ, “જ્યોતિર્મયં ચંદ્રકલાવતંસમ્”, ભગવાન સોમનાથના દિવ્ય સ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે. ‘જ્યોતિર્મયં’ એટલે તેજસ્વી અથવા પ્રકાશનું બનેલું, જે દર્શાવે છે કે શિવ પરમ પ્રકાશ છે, તમામ જ્યોતિનો સ્ત્રોત છે. ‘ચંદ્રકલાવતંસમ્’ એટલે જેણે ચંદ્રકલાને આભૂષણ અથવા મુગટ તરીકે ધારણ કરી છે, જે શિવના કપાળ પર ચંદ્રના પ્રતિકાત્મક અલંકારનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ તેમના સમય અને ચક્ર પરના નિયંત્રણને સૂચવે છે. ત્રીજો વાક્યાંશ, “ભક્તિપ્રદાનાય કૃપાવતીર્ણં”, તેમના દિવ્ય પ્રકટીકરણનો હેતુ સમજાવે છે. ‘ભક્તિપ્રદાનાય’ એટલે ભક્તિ પ્રદાન કરવા માટે, અને ‘કૃપાવતીર્ણં’ એટલે કરુણાથી અવતર્યા. આ શિવના પરોપકારી સ્વભાવ અને તેમના ભક્તોને માર્ગદર્શન આપવા અને આશીર્વાદ આપવા, તેમને ભક્તિનું અંતિમ આધ્યાત્મિક વરદાન આપવા માટે પૃથ્વી પર પ્રગટ થવાની તેમની ઇચ્છાને પ્રકાશિત કરે છે. છેલ્લે, “તં સોમનાથં શરણં પ્રપદ્યે” ભક્તની આસ્થાના અંતિમ કાર્યને વ્યક્ત કરે છે. ‘તં સોમનાથં’ એટલે ‘તે સોમનાથને’, અને ‘શરણં પ્રપદ્યે’ એટલે ‘હું શરણું લઉં છું’ અથવા ‘હું શરણાગતિ સ્વીકારું છું’. આ પંક્તિ ભગવાન સોમનાથને સંપૂર્ણ શરણાગતિ અને રક્ષણ તથા માર્ગદર્શન માંગવાની ઘોષણા છે, તેમને પરમ આશ્રય તરીકે સ્વીકારીને. આમ, આ શ્લોક એક ભક્તિભાવપૂર્ણ સ્તુતિ છે, જે ભગવાન સોમનાથનું સ્થાન, સ્વરૂપ, હેતુ અને શરણાગતિના કાર્યનું સુંદર રીતે વર્ણન કરે છે.

સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગની કથા સોમ એટલે કે ચંદ્ર દેવ સાથે સંકળાયેલી છે. શિવપુરાણ અનુસાર, સોમના લગ્ન દક્ષ પ્રજાપતિની સત્તાવીસ પુત્રીઓ સાથે થયા હતા, જેઓ સત્તાવીસ નક્ષત્રો છે. જોકે, સોમ તેની પત્નીઓમાંથી એક, રોહિણી પ્રત્યે પક્ષપાત દર્શાવતો હતો અને બાકીની અવગણના કરતો હતો. આનાથી ગુસ્સે થઈને, દક્ષે સોમને ધીમે ધીમે ક્ષીણ થવા અને તેની ચમક ગુમાવવાનો શ્રાપ આપ્યો. પરિણામે, સોમ દરરોજ ઘટવા લાગ્યો, જેના કારણે તમામ જીવોને દુઃખ થયું કારણ કે ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને ઔષધો તેમની શક્તિ ગુમાવવા લાગ્યા. દુઃખી થઈને, સોમ ભગવાન બ્રહ્મા પાસે ગયા, જેમણે તેને પ્રભાસ ક્ષેત્ર (જ્યાં સોમનાથ આવેલું છે તે પ્રદેશ) માં જઈને તીવ્ર તપસ્યા સાથે ભગવાન શિવની પૂજા કરવાની સલાહ આપી. સોમે, તેની પત્નીઓ સાથે, કઠોર તપસ્યા કરી અને છ કરોડ વખત મહામૃત્યુંજય મંત્રનો જાપ કર્યો. તેની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને, ભગવાન શિવ તેમની સમક્ષ પ્રગટ થયા અને વરદાન આપ્યું. સોમે શિવને દક્ષના શ્રાપમાંથી મુક્ત કરવા વિનંતી કરી. ભગવાન શિવ, દયાળુ હોવાથી, શ્રાપને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાને બદલે તેમાં સુધારો કર્યો. તેમણે ઘોષણા કરી કે સોમ પંદર દિવસ સુધી ક્ષીણ થશે અને પછી બીજા પંદર દિવસ સુધી વધશે, આમ ચંદ્રના વધતા-ઘટતા તબક્કાઓનું સર્જન થયું. આ સમાધાનથી આકાશી ઘટનામાં સંતુલન આવ્યું. સોમની વિનંતી પર, ભગવાન શિવ પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં “સોમનાથ” (સોમના ભગવાન) તરીકે કાયમ માટે નિવાસ કરવા સંમત થયા. ત્યાં સ્થાપિત જ્યોતિર્લિંગને આથી સોમનાથ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ઘટના શિવની કરુણા અને બ્રહ્માંડમાં સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવામાં તેમની ભૂમિકાને પ્રકાશિત કરે છે, અને ભક્તિ અને તપસ્યાની શક્તિને પણ દર્શાવે છે.

The Somnath Jyotirlinga holds immense significance as it is considered the first among the twelve self-manifested shrines of Lord Shiva. It symbolizes the divine light and compassion of Shiva, who descended to Earth to guide devotees towards devotion. The shloka emphasizes the importance of surrendering to the divine to receive blessings and achieve spiritual liberation. It also connects Shiva with Soma (the Moon god), highlighting his role as a savior and bestower of peace and prosperity.

In the bright and exceedingly beautiful land of Saurashtra, (I worship) that Somnath, who is effulgent, adorned with the crescent moon, and who descended out of compassion to bestow devotion. I take refuge in Him.

This shloka is dedicated to Lord Somnath, the first among the twelve Jyotirlingas, located in the Saurashtra region of Gujarat. It describes Somnath as being in a beautiful and bright land, radiating light, and adorned with the crescent moon. It highlights His compassionate descent to Earth to bestow devotion upon His worshippers, and the devotee expresses complete surrender to Him.

The shloka begins by specifying the location of the revered Somnath Jyotirlinga: “Saurāṣṭradeśe viśade’tiramye” - in the land of Saurashtra, which is described as ‘viśade’ (bright, clear, pure) and ‘atiramye’ (exceedingly beautiful, charming). This sets a serene and sacred backdrop for the deity. The second part, “jyotirmayaṁ candrakalāvataṁsam”, describes Lord Somnath’s divine form. ‘Jyotirmayaṁ’ means effulgent or made of light, emphasizing that Shiva is the supreme light, the source of all illumination. ‘Candrakalāvataṁsam’ means one who has the crescent moon as an ornament or crest, referring to Shiva’s iconic adornment of the moon on his forehead. This signifies his control over time and the cosmic cycles. The third phrase, “bhaktipradānāya kṛpāvatīrṇaṁ”, explains the purpose of His divine manifestation. ‘Bhaktipradānāya’ means for bestowing devotion, and ‘kṛpāvatīrṇaṁ’ means descended out of compassion. This highlights Shiva’s benevolent nature and his willingness to manifest on Earth to guide and bless his devotees, granting them the ultimate spiritual gift of devotion. Finally, “taṁ somanāthaṁ śaraṇaṁ prapadye” expresses the devotee’s ultimate act of faith. ‘Taṁ somanāthaṁ’ means ‘to that Somnath’, and ‘śaraṇaṁ prapadye’ means ‘I take refuge’ or ‘I surrender’. This line is a declaration of complete surrender and seeking protection and guidance from Lord Somnath, acknowledging him as the supreme refuge. Thus, the shloka is a reverent invocation, beautifully describing the location, form, purpose, and the act of surrender to Lord Somnath.

The story of Somnath Jyotirlinga is associated with Soma, the Moon god (Chandra). According to the Shiva Purana, Soma was married to the twenty-seven daughters of Daksha Prajapati, who are the twenty-seven nakshatras (constellations). However, Soma showed favoritism towards one of his wives, Rohini, and neglected the others. Angered by this, Daksha cursed Soma to gradually wane and lose his luster. As a result, Soma began to diminish day by day, causing distress to all living beings as the medicinal plants and herbs started to lose their potency. Distressed, Soma approached Lord Brahma, who advised him to go to Prabhas Kshetra (the region where Somnath is located) and worship Lord Shiva with intense penance. Soma, along with his wives, performed rigorous penance and chanted the Mahamrityunjaya Mantra for six crores of times. Pleased with his devotion, Lord Shiva appeared before him and offered a boon. Soma requested Shiva to relieve him of Daksha’s curse. Lord Shiva, being merciful, modified the curse rather than completely removing it. He declared that Soma would wane for fifteen days and then wax for another fifteen days, thus creating the waxing and waning phases of the moon. This compromise brought balance to the celestial phenomenon. Upon Soma’s request, Lord Shiva agreed to reside eternally in Prabhas Kshetra as “Somnath” (the Lord of Soma). The Jyotirlinga established there is thus known as Somnath. This incident highlights Shiva’s compassion and his role in restoring balance to the universe, and also signifies the power of devotion and penance.

Sentence - 1¶

———

सौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्ये ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम् भक्तिप्रदानाय कृपावतीर्णं

———

Meaning¶

અતિશય પવિત્ર અને રમણીય સૌરાષ્ટ્ર દેશમાં, જે જ્યોતિર્મય સ્વરૂપ છે, જેમણે ચંદ્રકલાને પોતાના શિર પર ધારણ કરી છે, ભક્તિ પ્રદાન કરવા માટે જે કૃપાપૂર્વક અવતર્યા છે.

In the bright and exceedingly beautiful land of Saurashtra, (I worship) Him who is effulgent, adorned with the crescent moon, and who descended out of compassion to bestow devotion.

Meaning of Words¶

सौराष्ट्रदेशे	સૌરાષ્ટ્રદેશે		Saurāṣṭradeśe
સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં સૌરાષ્ટ્ર પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલો એક ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક પ્રદેશ છે. આ શબ્દ સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ ક્યાં આવેલું છે તે ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થાન દર્શાવે છે.		In the region of Saurashtra Saurashtra is a historical and geographical region of western India, located on the Arabian Sea coast of Gujarat state. This word denotes the specific geographical location where the Somnath Jyotirlinga is situated.
विशदेऽतिरम्ये	વિશદેતિરમ્યે		viśade’tiramye
અતિ પવિત્ર અને રમણીય (સ્થળમાં) ‘વિશદે’ એટલે ઉજ્જવળ, સ્પષ્ટ, શુદ્ધ અથવા નિર્મળ. ‘અતિરમ્યે’ એ ‘અતિ’ (અત્યંત, ખૂબ જ) અને ‘રમ્યે’ (સુંદર, મનોહર, આનંદદાયક) શબ્દોનું સંયોજન છે. આથી, તે સૌરાષ્ટ્રની ભૂમિને અપવાદરૂપે શુદ્ધ, તેજસ્વી અને મનોરમ્ય તરીકે વર્ણવે છે.		In the bright and exceedingly beautiful (place) ‘Viśade’ means bright, clear, pure, or spotless. ‘Atiramye’ is a combination of ‘ati’ (exceedingly, very) and ‘ramye’ (beautiful, charming, delightful). So, it describes the land of Saurashtra as exceptionally pure, bright, and charming.
ज्योतिर्मयं	જ્યોતિર્મયં		jyotirmayaṁ
જ્યોતિર્મય; પ્રકાશમય સ્વરૂપવાળા ‘જ્યોતિ’ એટલે પ્રકાશ, અને ‘મયં’ એટલે ‘બનેલું’ અથવા ‘ભરેલું’. આમ, ‘જ્યોતિર્મયં’ એવા દિવ્ય અસ્તિત્વનો ઉલ્લેખ કરે છે જેનો સાર જ પ્રકાશ છે, જે ભગવાન શિવને પરમ તેજસ્વી ઊર્જા અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનના સ્ત્રોત તરીકે દર્શાવે છે.		Effulgent; whose form is light ‘Jyoti’ means light, and ‘mayaṁ’ denotes ‘made of’ or ‘full of’. Thus, ‘jyotirmayaṁ’ refers to a divine being whose very essence is light, signifying Lord Shiva as the supreme radiant energy and source of spiritual illumination.
चन्द्रकलावतंसम्	ચંદ્રકલાવતંસમ્		candrakalāvataṁsam
ચંદ્રકલાને શિર પર ધારણ કરનાર ‘ચંદ્ર’ એટલે ચાંદો, ‘કલા’ એટલે ભાગ અથવા અંશ (ખાસ કરીને અર્ધચંદ્રનો તબક્કો), અને ‘અવતંસમ્’ એટલે માથા પર પહેરવામાં આવતું આભૂષણ અથવા શિરોભૂષણ. આ ભગવાન શિવને તેમના કપાળ પર અર્ધચંદ્ર ધારણ કરનારા તરીકે વર્ણવે છે, જે એક જાણીતું પ્રતિમાત્મક લક્ષણ છે, જે સમય અને ચક્ર પર તેમના નિયંત્રણ અને તેમના શાંત, સૌમ્ય પાસાનું પ્રતીક છે.		Adorned with the crescent moon (as a crest/ornament) ‘Candra’ means moon, ‘kalā’ means a digit or a part (specifically, the crescent phase), and ‘avataṁsam’ means an ornament worn on the head or a crest. This describes Lord Shiva as wearing the crescent moon on his forehead, a well-known iconographic feature, symbolizing his control over time and cycles, and his calming, serene aspect.
भक्तिप्रदानाय	ભક્તિપ્રદાનાય		bhaktipradānāya
ભક્તિ આપવા માટે ‘ભક્તિ’ એટલે શ્રદ્ધા, પૂજા અથવા દિવ્ય પ્રેમ, અને ‘પ્રદાનાય’ એટલે આપવા અથવા પ્રદાન કરવા માટે. આ વાક્ય ભગવાન શિવના પ્રાગટ્યનો પરોપકારી હેતુ દર્શાવે છે - તેમના ભક્તોને ભક્તિનું આધ્યાત્મિક વરદાન આપવું, તેમને દિવ્ય સાથે જોડવામાં સક્ષમ બનાવવા.		For bestowing devotion ‘Bhakti’ means devotion, and ‘pradānāya’ means for giving or bestowing. This phrase indicates the benevolent purpose of Lord Shiva’s manifestation – to grant the spiritual gift of devotion to his devotees, enabling them to connect with the divine.
कृपावतीर्णं	કૃપાવતીર્ણં		kṛpāvatīrṇaṁ
કૃપા કરીને અવતર્યા છે ‘કૃપા’ એટલે દયા અથવા અનુગ્રહ, અને ‘અવતીર્ણં’ એટલે અવતર્યા અથવા અવતાર લીધો. આ ભગવાન શિવની અપાર કરુણા અને ભક્તો પ્રત્યેની તેમની કૃપાથી પ્રેરિત થઈને પૃથ્વી પર ભૌતિક સ્વરૂપમાં (જેમ કે જ્યોતિર્લિંગ તરીકે) પ્રગટ થવાની તેમની ઇચ્છા પર ભાર મૂકે છે.		Who descended out of compassion ‘Kṛpā’ means compassion or grace, and ‘avatīrṇaṁ’ means descended or incarnated. This emphasizes Lord Shiva’s immense mercy and his willingness to manifest on Earth in a tangible form (like a Jyotirlinga) driven by his grace towards his devotees.

Sentence - 2¶

———

तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये

———

Meaning¶

તે સોમનાથ મહાદેવના હું શરણમાં જાઉં છું.

To that Somnath, I surrender.

Meaning of Words¶

तं	તં		taṁ
તે (તેમણે) એક નિર્દેશક સર્વનામ, જે શ્લોકના અગાઉના ભાગમાં વર્ણવેલા ભગવાન સોમનાથનો સંદર્ભ આપે છે. તે ખાસ કરીને પહેલાથી વર્ણવેલા દિવ્ય અસ્તિત્વને નિર્દેશ કરે છે.		To that (Him) A demonstrative pronoun, referring back to the Lord Somnath described in the preceding part of the shloka. It points specifically to the divine entity already qualified.
सोमनाथं	સોમનાથં		somanāthaṁ
સોમનાથ (ચંદ્રના દેવ) ‘સોમ’ એટલે ચંદ્ર દેવ, અને ‘નાથ’ એટલે ભગવાન અથવા સ્વામી. આમ, સોમનાથનો અર્થ ‘સોમના સ્વામી’ અથવા ‘સોમના રક્ષક’ થાય છે, જે નામ ચંદ્ર દેવ દ્વારા શિવની પૂજા કરીને દક્ષના શ્રાપમાંથી મુક્તિ મેળવવાની દંતકથા સાથે સીધું જોડાયેલું છે. તે સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગમાં બિરાજમાન ભગવાન શિવનો ઉલ્લેખ કરે છે.		Somnath (Lord of Soma, the Moon god) ‘Soma’ refers to the Moon god, and ‘nātha’ means lord or master. Thus, Somnath means ‘the Lord of Soma’ or ‘the Protector of Soma’, a name directly linked to the legend of the Moon god worshipping Shiva here to be freed from Daksha’s curse. It refers to Lord Shiva residing in the Somnath Jyotirlinga.
शरणं	શરણં		śaraṇaṁ
શરણ; આશ્રય; રક્ષણ આ શબ્દ આશ્રય અથવા રક્ષણ શોધવાનું દર્શાવે છે, જે દિવ્ય શક્તિ પ્રત્યે સંપૂર્ણ નિર્ભરતા અને સમર્પણની સ્થિતિ સૂચવે છે. તે અવરોધો અને દુઃખમાંથી આધ્યાત્મિક અને સાંસારિક રક્ષણની ઇચ્છા દર્શાવે છે.		Refuge; protection; shelter This word denotes seeking shelter or protection, indicating a state of complete dependence and submission to the divine. It implies a desire for spiritual and worldly protection from obstacles and suffering.
प्रपद्ये	પ્રપદ્યે		prapadye
હું શરણાગતિ સ્વીકારું છું; હું શરણમાં જાઉં છું આ પ્રથમ પુરુષ એકવચનમાં એક ક્રિયાપદ છે, જે ભક્તના વ્યક્તિગત શરણાગતિ અને આશ્રય શોધવાના કાર્યને વ્યક્ત કરે છે. તે ભગવાન સોમનાથની દિવ્ય શક્તિમાં શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસના ઊંડા કાર્યને સૂચવે છે.		I surrender; I take refuge This is a verb in the first person singular, expressing the devotee’s personal act of surrender and seeking refuge. It signifies a profound act of faith and trust in the divine power of Lord Somnath.