Threefold Faith - 17 - 02

The Shloka

———

श्रीभगवानुवाच ।

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श‍ृणु ॥

———

śrībhagavānuvāca ।

trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā ।

sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक अत्यंत महत्त्वाचा आहे कारण तो हे स्पष्ट करतो की श्रद्धा, जी मानवी चेतनेचा एक मूलभूत पैलू आहे, ती एकसमान नसते, तर ती प्रकृतीच्या तीन गुणांनी (सत्त्व, रज, तम) प्रभावित होते. श्रद्धेचे हे प्रकार समजून घेतल्याने, व्यक्तीला स्वतःचे आणि इतरांचे स्वभाव ओळखण्यास मदत होते. हे श्लोक पुढे श्रद्धेचे हे भिन्न प्रकार अन्न, यज्ञ, तप आणि दान यांसारख्या कृतींमध्ये कसे प्रकट होतात, यावरील पुढील चर्चेचा पाया रचतो.

श्रीभगवान म्हणाले: हे धनंजया, मनुष्यांच्या अंतःकरणात तीन प्रकारची श्रद्धा असते, जी त्यांच्या स्वभावामुळे उत्पन्न होते. ती सात्त्विक, राजसिक आणि तामसिक अशी तीन प्रकारची आहे. आता या तिन्ही श्रद्धांविषयी ऐक.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की श्रद्धा तीन प्रकारची असते, जी व्यक्तीच्या नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार (सत्त्व, रज, तम गुणांनी प्रभावित) ठरते आणि या तिन्ही प्रकारांबद्दल ऐकण्यास सांगतात.

या श्लोकात, भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला ‘धनंजय’ (म्हणजे ‘संपत्तीचा विजेता’, अर्जुनाचे पराक्रमाने कमावलेले नाव) असे संबोधून, श्रद्धेच्या मूलभूत स्वरूपाचे स्पष्टीकरण देतात. ते सांगतात की श्रद्धा ही एकसंध संकल्पना नसून, ती व्यक्तीच्या नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार तीन मुख्य भागांमध्ये विभागलेली आहे. हे तीन प्रकार प्रकृतीच्या तीन गुणांवर - सत्त्व (चांगुलपणा), रज (उत्साह/आसक्ती) आणि तम (अज्ञान/जडत्व) - अवलंबून असतात. ‘स्वभावजा’ हा शब्द येथे महत्त्वाचा आहे, जो अधोरेखित करतो की ही श्रद्धा ‘स्वतःच्या स्वभावातून उत्पन्न झालेली’ आहे. याचा अर्थ असा की, ही एक जन्मजात प्रवृत्ती आहे, जी भूतकाळातील कर्म आणि वर्तमान परिस्थितीमुळे आकार घेते. त्यानंतर श्रीकृष्ण स्पष्टपणे या तीन प्रकारांची नावे सांगतात: सात्त्विकी (सत्त्व गुणाशी संबंधित), राजसी (रजोगुणाशी संबंधित) आणि तामसी (तमोगुणाशी संबंधित). शेवटी, ते अर्जुनाला या विशिष्ट प्रकारांबद्दल ‘ऐकण्यास’ (‘शृणु’) सांगतात, ज्यामुळे पुढील श्लोकांमध्ये प्रत्येक प्रकाराची वैशिष्ट्ये आणि अभिव्यक्ती अधिक तपशीलवारपणे स्पष्ट केली जातील.

या श्लोकाशी संबंधित अशी कोणतीही विशिष्ट कथा नाही. हा श्लोक श्रद्धेच्या स्वरूपाचे तात्त्विक स्पष्टीकरण देतो, जो गीता उपदेशाचा भाग आहे. येथे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अध्यात्माच्या मार्गावर मार्गदर्शन करत आहेत, श्रद्धेचे विश्लेषण करून त्याला योग्य मार्गावर आणण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

This verse is crucial as it introduces the concept that faith, a fundamental aspect of human consciousness, is not uniform but is influenced by the three modes of material nature: Sattva (goodness), Rajas (passion), and Tamas (ignorance). Understanding these types of faith helps one to understand their own inclinations and the inclinations of others. It lays the groundwork for further discussion on how these different types of faith manifest in one’s actions, diet, austerities, and charity.

The Supreme Personality of Godhead said: The faith in the body is threefold, born of nature, O son of Bharata. It is either goodness, passion, or ignorance. Now hear of this.

Lord Krishna explains to Arjuna that faith is threefold, determined by one’s innate nature (influenced by Sattva, Rajas, Tamas), and He instructs Arjuna to listen as He elaborates on these three types.

In this verse, Lord Krishna, addressing Arjuna as ‘Dhananjaya’ (meaning ‘conqueror of wealth’, a name for Arjuna earned through his prowess), explains the fundamental nature of faith. He states that faith (‘shraddha’) is not a monolithic concept but is naturally divided into three categories, intrinsic to the individual’s makeup. These categories are determined by the dominant influence of the three modes of material nature: Sattva (goodness), Rajas (passion), and Tamas (ignorance). The word ‘svabhāvajā’ is key here, emphasizing that this faith is ‘born of one’s own nature’. This means it’s an innate disposition, shaped by one’s past karma and present environment. Krishna then explicitly lists these three types: Sattvika (pertaining to goodness), Rajasi (pertaining to passion), and Tamasi (pertaining to ignorance). He concludes by urging Arjuna to ‘hear’ (‘shṛṇu’) about these specific types, indicating that the subsequent verses will delve deeper into the characteristics and manifestations of each.

Sentence - 1

———

श्रीभगवानुवाच ।

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श‍ृणु ॥

———

Meaning

श्रीभगवान म्हणाले: हे धनंजया, मनुष्यांच्या अंतःकरणात तीन प्रकारची श्रद्धा असते, जी त्यांच्या स्वभावामुळे उत्पन्न होते. ती सात्त्विक, राजसिक आणि तामसिक अशी तीन प्रकारची आहे. आता या तिन्ही श्रद्धांविषयी ऐक.

The Supreme Personality of Godhead said: The faith in the body is threefold, born of nature, O son of Bharata. It is either goodness, passion, or ignorance. Now hear of this.

Meaning of Words

श्रीभगवानुवाच		śrībhagavānuvāca
श्रीभगवान म्हणाले हे भगवान श्रीकृष्णांचे द्योतक आहे, जे बोलत आहेत.		The Supreme Personality of Godhead said This refers to Lord Krishna, the Supreme Being, who is speaking.
त्रिविधा		trividhā
म्हणजे ‘तीन प्रकारची’ किंवा ‘तीन रूपांमध्ये’. हे तीन श्रेणींमध्ये विभाजनाचे संकेत देते.		threefold Meaning ‘of three kinds’ or ‘in three forms’. This indicates a division into three categories.
भवति		bhavati
असते हे क्रियापद अस्तित्व किंवा असणे दर्शवते.		This verb signifies existence or being.
श्रद्धा		śraddhā
श्रद्धा विश्वास, दृढ निष्ठा, खात्री, भक्ती. ही आंतरिक खात्री आहे जी एखाद्याच्या कृती आणि निवडीवर प्रभाव टाकते.		faith Faith, belief, conviction, devotion. It is the inner conviction that influences one’s actions and choices.
देहिनं		dehināṃ
देहाधारी जीवांची शरीर धारण केलेल्या सर्व सजीवांना सूचित करते, म्हणजे भौतिक अस्तित्वातील आत्मे.		of embodied beings Refers to all living beings who possess a body, i.e., souls in material existence.
सा		sā
ती ‘श्रद्धा’ (विश्वास) याचा संदर्भ परत देणारे एक दर्शक सर्वनाम.		that A demonstrative pronoun referring back to ‘śraddhā’ (faith).
स्वभावजा		svabhāvajā
स्वभावाने उत्पन्न झालेली एखाद्याच्या स्वतःच्या जन्मजात स्वभावामुळे किंवा प्रवृत्तीमुळे जन्मलेली, जी भूतकाळातील कृती आणि प्रकृतीच्या गुणांच्या (सत्त्व, रज, तम) प्रभावामुळे तयार होते.		born of nature Born from one’s own inherent nature or disposition, which is shaped by past actions and the influence of the Gunas (qualities of material nature).
सात्त्विकी		sāttvikī
सात्त्विक सत्त्व गुणाशी संबंधित. शुद्धता, सुसंवाद, ज्ञान आणि शांती यांनी वैशिष्ट्यीकृत.		sattvic Pertaining to the quality of goodness (Sattva). Characterized by purity, harmony, knowledge, and peace.
राजसी		rājasī
राजसिक रजोगुणाशी संबंधित. क्रियाशीलता, महत्त्वाकांक्षा, इच्छा आणि अस्वस्थता यांनी वैशिष्ट्यीकृत.		rajasic Pertaining to the quality of passion (Rajas). Characterized by activity, ambition, desire, and restlessness.
चैव	caiva	आणि तसेच	and also
तामसी		tāmasī
तामसिक तमोगुणाशी संबंधित. जडत्व, मोह, आळस आणि अंधकार यांनी वैशिष्ट्यीकृत.		tamasic Pertaining to the quality of ignorance (Tamas). Characterized by inertia, delusion, laziness, and darkness.
चेति		ceti
आणि हा शब्द एक समाप्त करणारा कण म्हणून काम करतो, अनेकदा ‘अशा प्रकारे’ किंवा ‘इत्यादी’ असा अर्थ सूचित करतो.		This word serves as a concluding particle, often implying ‘thus’ or ‘and so forth’.
तां		tāṃ
त्या ‘श्रद्धा’ (विश्वास) याचा संदर्भ देणारे सर्वनाम, कर्म कारक.		that A pronoun referring to ‘śraddhā’ (faith), in the accusative case.
शृणु		śṛṇu
एक आज्ञार्थी क्रियापद, श्रोत्याला लक्ष देण्यास आणि ऐकण्यास आज्ञा देते.		hear An imperative verb, commanding the listener to pay attention and listen.

---