Supreme Person - 15 - 03

The Shloka

———

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते

नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।

अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं

असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥

———

Na roopamasyeha tathopalabhyate naanto na chaadirdna cha sampratishthaa.

Ashvattha menam suvirudhamoolam asangashastrena drudhena chittvaa.

———

Meaning / Summary

हा श्लोक भौतिक जगाच्या मायावी आणि क्षणभंगुर स्वरूपावर जोर देतो, ज्याची तुलना खोलवर मुळे असलेल्या वटवृक्षाशी केली आहे. हे अधोरेखित करते की या जगातल्या अस्तित्वाचे खरे स्वरूप, उगम आणि अंत सहजपणे जाणण्यायोग्य नाहीत. यानंतर, हा श्लोक या बंधनातून मुक्त होण्याचा मार्ग सांगतो: वैराग्याच्या (अनासक्ती) धारदार शस्त्राचा वापर करून जन्म-मृत्यूच्या चक्रात आपल्याला बांधणाऱ्या खोलवर रुजलेल्या आसक्तींना तोडणे.

याचे स्वरूप येथे अशा प्रकारे अनुभवाला येत नाही, तसेच त्याचा अंत, त्याची सुरुवात किंवा त्याचा आधारही नाही. या खोलवर रुजलेल्या, अतिशय दृढ मुळे असलेल्या अश्वत्थ वृक्षाला (संसारवृक्षाला) दृढ अशा आसक्ती-विरहित (वैराग्य) रुपी शस्त्राने कापून टाकले पाहिजे.

खोलवर मुळे असलेल्या वटवृक्षासारख्या या भौतिक जगाला जाणण्यायोग्य स्वरूप, सुरुवात, शेवट किंवा आधार नाही. या बंधनांना अनासक्तीच्या (वैराग्य) दृढ शस्त्राने कापून टाकता येते.

या श्लोकात सांगितले आहे की भौतिक जगाचे खरे स्वरूप, ज्याला अनेकदा ‘अश्वत्थ’ (वटवृक्ष) म्हणून दर्शविले जाते, ते सामान्य इंद्रियांद्वारे पूर्णपणे समजले जाऊ शकत नाही. त्याचे ‘स्वरूप’ (रूपम्) हे ‘येथे’ (इह) अशा प्रकारे ‘जाणले जात नाही’ (तथोपलभ्यते) ज्यामुळे त्याची अंतिम वास्तविकता उघड होईल. त्याला निश्चित ‘अंत’ (अन्तः), स्पष्ट ‘सुरुवात’ (आदिः) किंवा स्थिर ‘आधार’ (सम्प्रतिष्ठा) नाही. याचा अर्थ असा की भौतिक अस्तित्वाचे जग हे सतत बदलणारे, क्षणभंगुर आणि कोणत्याही स्थिर, अपरिवर्तनीय आधाराशिवाय आहे. श्लोकाचा दुसरा भाग उपाय सादर करतो. तो साधकाला या ‘अश्वत्थ’ वृक्षाला ‘कापण्यास’ (छित्त्वा) सांगतो, ज्याचे वर्णन ‘खूप खोलवर मुळे असलेला’ (सुविरूढमूलं) असे केले आहे. ‘मुळे’ हे खोलवर रुजलेल्या इच्छा, कर्माचे संस्कार आणि ऐहिक आसक्तींचे प्रतीक आहेत, ज्यामुळे जन्म-मृत्यूचे चक्र चालू राहते. हे बंधन तोडण्याचे ‘शस्त्र’ (शास्त्रेण) ‘अनासक्ती’ (असङ्गशस्त्रेण) आहे. ही अनासक्ती केवळ उदासीनता नाही, तर वासना आणि मालकी हक्कांपासून मुक्त होण्याची एक गहन आंतरिक अवस्था आहे. हे ‘दृढपणे’ (दृढेन) चालवावे लागते, जे आध्यात्मिक शिस्तीत दृढ निश्चय आणि अविचल सरावाची गरज दर्शवते.

या श्लोकाशी संबंधित कोणतीही विशिष्ट कथा नाही, परंतु ‘अश्वत्थ’ वृक्षाचे रूपक हे भारतीय तत्वज्ञानात, विशेषतः भगवतगीतेत, व्यापकपणे वापरले जाते. हा वृक्ष भौतिक जगाचे प्रतीक आहे, ज्याच्या फांद्या वर आकाशात (उच्च लोकात) आणि मुळे खाली जगात (कमी लोकात) पसरलेल्या आहेत. या वृक्षाची सतत वाढ आणि अस्तित्त्व जन्म-मृत्यूच्या चक्राचे प्रतीक आहे. याला ज्ञानाच्या किंवा वैराग्याच्या शस्त्राने कापून टाकणे म्हणजे या संसारचक्रातून मुक्ती मिळवणे. हे रूपक श्रोत्याला भौतिक जगाच्या मायावी स्वरूपाची आणि त्यातून बाहेर पडण्याच्या गरजेची जाणीव करून देते.

This verse emphasizes the illusory and impermanent nature of the material world, which is likened to a banyan tree with deep roots. It highlights that the true form, origin, and end of this worldly existence are not easily perceivable. The verse then prescribes the method to overcome this entanglement: using the sharp weapon of detachment (vairagya) to sever the deep-rooted attachments that bind us to the cycle of birth and death.

Its form is not perceived here in this way, nor its end, nor its beginning, nor its foundation. Having cut this banyan tree, which has very deep roots, with the strong axe of non-attachment.

The material world, like a deep-rooted banyan tree, lacks a perceivable form, beginning, end, or foundation. This entanglement can be cut away with the strong weapon of non-attachment.

The verse begins by stating that the true nature of the material world, often symbolized as a cosmic ‘Ashvattha’ (banyan) tree, cannot be fully grasped by ordinary perception. Its ‘form’ (roopam) is not ‘perceived here’ (iha tathopalabhyate) in a way that reveals its ultimate reality. It lacks a definitive ‘end’ (antah), a clear ‘beginning’ (aadih), or a stable ‘foundation’ (sampratishthaa). This implies that the world of material existence is ever-changing, transient, and without a solid, unchanging basis. The second part of the verse then presents the solution. It urges the seeker to ‘cut’ (chittvaa) this ‘Ashvattha’ tree, which is described as ‘very deep-rooted’ (suvirudhamoolam). The ‘roots’ symbolize the deep-seated desires, karmic impressions, and worldly attachments that perpetuate the cycle of birth and death. The ‘axe’ (shastrena) to perform this act of severing is ‘non-attachment’ (asangashastrena). This detachment is not mere indifference but a profound inner state of freedom from craving and possessiveness. It must be wielded ‘firmly’ (drudhena), indicating the need for strong resolve and unwavering practice in spiritual discipline.

Sentence - 1

———

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।

———

Meaning

याचे स्वरूप येथे अशा प्रकारे अनुभवाला येत नाही, तसेच त्याचा अंत, त्याची सुरुवात किंवा त्याचा आधारही नाही.

Its form is not perceived here in this way, nor its end, nor its beginning, nor its foundation.

Meaning of Words

न	Na	नाही	Not
रूपम्		roopam
एखाद्या गोष्टीचे दिसणे, आकार किंवा प्रकटीकरण. या संदर्भात, हे जगात अस्तित्वात असलेल्या विशिष्ट, जाणवण्यायोग्य स्वरूपाचा संदर्भ देते.		The appearance, shape, or manifestation of something. In this context, it refers to the specific, perceivable form of the worldly existence.
अस्य		asya
त्याचे, जे नंतर वर्णन केलेल्या ‘अश्वत्थ’ वृक्षाचा संदर्भ देते.		of it Belonging to it, referring to the ‘Ashvattha’ tree described later.
इह		iha
येथे या जगात, या अस्तित्वात.		here In this world, in this existence.
तथ		tatha
तसे त्या पद्धतीने, किंवा जसे सामान्यतः समजले जाते.		in that way In that manner, or as is commonly understood.
उपलभ्यते		upalabhyate
अनुभवाला येते सापडते, जाणवते, समजते किंवा आकलन होते.		Is found, is perceived, is comprehended, or is apprehended.
अन्तः		antah
अंत समाप्ती, निष्कर्ष किंवा थांबणे.		end The termination, conclusion, or cessation.
च	cha	आणि	nor
आदिः		aadih
मूळ, प्रारंभ किंवा सुरुवातीचा बिंदू.		beginning The origin, commencement, or starting point.
सम्प्रतिष्ठा		sampratishthaa
स्थिर स्थापना, समर्थन किंवा आधार. हे त्या तत्त्वाचा किंवा वास्तवाचा संदर्भ देते ज्यावर काहीतरी टिकून आहे.		foundation Firm establishment, support, or basis. It refers to the principle or reality upon which something rests.

Sentence - 2

———

अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥

———

Meaning

या खोलवर रुजलेल्या, अतिशय दृढ मुळे असलेल्या अश्वत्थ वृक्षाला (संसारवृक्षाला) दृढ अशा आसक्ती-विरहित (वैराग्य) रुपी शस्त्राने कापून टाकले पाहिजे.

Having cut this banyan tree, which has very deep roots, with the strong axe of non-attachment.

Meaning of Words

एनं		Enam
हे, जगातल्या अस्तित्वाचा किंवा ‘अश्वत्थ’ वृक्षाचा संदर्भ देते.		This, referring to the worldly existence or the ‘Ashvattha’ tree.
अश्वत्थ		Ashvattha
अश्वत्थ वृक्ष याचा शब्दशः अर्थ ‘जो उद्या टिकत नाही’ असा आहे, जो वटवृक्षाला सूचित करतो. हा वृक्ष भौतिक जगताचे आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्राचे रूपक आहे, ज्याची मुळे आणि फांद्या अस्तित्वाच्या निरंतर चक्राचे प्रतिनिधित्व करतात. याला ‘जीवनवृक्ष’ म्हणूनही ओळखले जाते.		Banyan tree Literally ‘that which does not remain tomorrow’, referring to the banyan tree, which is a metaphor for the material world and its cycle of birth and death, characterized by its extensive roots and branches representing the continuous cycle of existence. It is also known as the cosmic tree of life.
सुविरूढमूलं		suvirudhamoolam
खोलवर रुजलेली, दृढ मुळे असलेली घट्टपणे स्थापित झालेली आणि विस्तृत मुळे असलेली. हे भौतिक अस्तित्वाच्या चक्रात जीवांची खोलवरची गुंतणूक दर्शवते.		very deep-rooted Having firmly established and extensive roots. This signifies the deep entanglement of beings in the cycle of material existence.
असङ्गशस्त्रेण		asangashastrena
आसक्ती-विरहित (वैराग्य) रुपी अनासक्ती किंवा वैराग्याच्या शस्त्राने. वैराग्य हे ऐहिक इच्छा आणि आसक्तीच्या बंधनांना तोडण्यासाठी एक शक्तिशाली साधन मानले जाते.		with non-attachment With the weapon of detachment or non-attachment. Detachment (vairagya) is considered a potent tool to sever the bonds of worldly desires and attachments.
शास्त्रेण		shastrena
शस्त्र, साधन किंवा उपकरण. येथे, याचा अर्थ मात करण्यासाठी वापरलेले आध्यात्मिक साधन आहे.		weapon Weapon, tool, or instrument. Here, it refers metaphorically to the spiritual means used to overcome.
दृढेन		drudhena
मजबूत, दृढ, अविचल. हे एका ठाम आणि स्थिर दृष्टिकोनाची गरज जोर देते.		firmly Strong, firm, unwavering. This emphasizes the need for a resolute and steadfast approach.
च्छित्वा		chittvaa
कापून टाकून कापून, तोडून. हे प्रभाव पूर्णपणे दूर करण्यासाठी निर्णायक कृती सूचित करते.		having cut Having cut, having severed. This implies a decisive action to completely remove the influence.

---