Supreme Person - 15 - 01

The Shloka

———

श्रीभगवानुवाच ।

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।

छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥

———

Śrībhagavānuvāca ।

Ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam ।

Chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक संपूर्ण भौतिक अस्तित्वाचे (संसार) अश्वत्थ वृक्ष (बहुधा पिंपळ किंवा वटवृक्ष) म्हणून रूपकात्मक वर्णन करतो, जे उलटे दर्शविले आहे. त्याची मुळे वरच्या दिशेने आहेत, याचा अर्थ त्याचे मूळ परमेश्वरात (ब्रह्म) आहे, जो अंतिम आणि स्रोत आहे. त्याच्या फांद्या खाली पसरलेल्या आहेत, ज्या भौतिक जगातील जीवनाचे विविध प्रकटीकरण, प्रजाती आणि ग्रह प्रणाली दर्शवतात. पाने वैदिक स्तोत्रांशी जोडलेली आहेत, हे दर्शवते की वेदांचे विधी, आज्ञा आणि कर्मकांडे, जर भौतिक लाभांसाठी केली गेली तर, या सांसारिक अस्तित्वाच्या वृक्षाला टिकवून ठेवतात, ज्यामुळे जीव कर्म आणि पुनर्जन्माच्या चक्रातून जातात. हा श्लोक यावर जोर देतो की खरे ज्ञान (वेदवित्) केवळ वेदांना वरवर समजून घेण्यात किंवा विधी अंधपणे करण्यात नाही, तर भौतिक अस्तित्वाची ही मूलभूत रचना, त्याचे मायावी स्वरूप आणि त्याचा दैवी उगम समजून घेण्यात आहे, जे आध्यात्मिक मुक्तीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

श्रीभगवान म्हणाले: वर मूळ असलेल्या आणि खाली फांद्या असलेल्या त्या अविनाशी अश्वत्थ वृक्षाचे वर्णन केले जाते, ज्याची पाने वैदिक स्तोत्रे आहेत. जो ह्या वृक्षाला जाणतो, तोच वेदांचा जाणकार आहे.

भगवान कृष्ण पंधराव्या अध्यायाची सुरुवात भौतिक जगाचे शाश्वत, उलटे अश्वत्थ वृक्ष म्हणून वर्णन करून करतात. त्याची मुळे आध्यात्मिक क्षेत्रात (ब्रह्म) आहेत आणि त्याच्या फांद्या भौतिक क्षेत्रांमध्ये खाली पसरलेल्या आहेत, ज्यामुळे बद्ध जीवनाचे सर्व पैलू दर्शवले जातात, ज्यांना तीन गुणांद्वारे पोषण मिळते. वैदिक स्तोत्रे त्याची पाने असल्याचे म्हटले जाते, जी कर्मकांडे आणि त्यांच्या फळांचे वर्णन करून या वृक्षाला टिकवून ठेवतात. हा श्लोक सांगतो की जो या वृक्षाचे खरे स्वरूप - त्याचा उगम, त्याचे कार्य आणि ते जीवांना कसे बांधून ठेवते - समजून घेतो, तोच वेदांचा खरा जाणकार आहे. हे गहन रूपक भौतिक अस्तित्वापासून विरक्ती मिळवून त्याच्या पलीकडे कसे जायचे हे समजून घेण्यासाठी पाया तयार करते.

पंधराव्या अध्यायाचा, ज्याला ‘पुरुषोत्तम योग’ असे संबोधले जाते, हा पहिला श्लोक हिंदू तत्त्वज्ञानातील एक गहन आणि व्यापकपणे चर्चिलेले रूपक सादर करतो: संसाराचे, म्हणजेच भौतिक अस्तित्वाचे ‘अश्वत्थ’ (पिंपळ) वृक्ष. भगवान कृष्ण या वृक्षाचे वर्णन ‘वर मुळे’ (ऊर्ध्वमूलम्) आणि ‘खाली फांद्या’ (अधःशाखम्) असे करतात. ‘वर मुळे’ ही या भौतिक जगाच्या उगमाचे प्रतीक आहेत, म्हणजेच परमब्रह्म किंवा दैवी आध्यात्मिक वास्तविकता. ज्याप्रमाणे पाण्यात पडलेले प्रतिबिंब उलटे दिसते, त्याचप्रमाणे हे भौतिक जग नित्य आध्यात्मिक वास्तविकतेचे विकृत प्रतिबिंब मानले जाते, ज्याचा स्रोत दैवी आहे परंतु त्याची अभिव्यक्ती क्षणभंगुर आणि मायावी आहे. ‘खाली फांद्या’ या भौतिक ब्रह्मांडाच्या विस्तृत आणि विविध प्रकटीकरणांचे प्रतिनिधित्व करतात, ज्यात जीवनाचे सर्व प्रकार (देव, मानव, प्राणी, वनस्पती), ग्रह प्रणाली आणि इंद्रियांच्या अनुभवांचा संपूर्ण स्पेक्ट्रम समाविष्ट आहे. या फांद्यांना तीन गुणांद्वारे (सत्त्व, रजस, तमस) पोषण मिळते आणि त्या इंद्रियांच्या वस्तूंनी व्यापलेल्या असतात, ज्यामुळे आसक्ती आणि पुढील गुंतागुंत निर्माण होते. या रूपकात्मक वृक्षाची ‘पाने’ ‘वैदिक स्तोत्रांशी’ (छन्दांसि) जोडलेली आहेत. याचा अर्थ असा आहे की वेदांमध्ये वर्णन केलेले विधी, आज्ञा आणि कर्मकांडे, जरी या जगात व्यक्तींना मार्गदर्शन करत असले तरी, जर ते भौतिक इच्छांनी केले गेले तर ते त्यांना कर्म आणि पुढील पुनर्जन्माच्या चक्रात बांधून ठेवतात. ही कर्मे नवीन अनुभव आणि शरीरे सतत निर्माण करून सांसारिक अस्तित्वाच्या वृक्षाला टिकवून ठेवतात. म्हणून, श्लोक असा निष्कर्ष काढतो की ‘जो या वृक्षाला जाणतो, तोच वेदांचा जाणकार आहे’ (यस्तं वेद स वेदवित्). याचा अर्थ असा आहे की वेदांचे खरे ज्ञान केवळ शास्त्रे पाठ करणे किंवा विधी वरवर करणे नाही, तर या भौतिक वृक्षाचे मायावी आणि बंधनकारक स्वरूप, त्याचा दैवी उगम आणि त्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग याबद्दल सखोल समजून घेणे आहे. असा व्यक्ती शास्त्रांचा अंतिम संदेश, म्हणजेच भौतिक अस्तित्वाच्या चक्रीय स्वरूपातून मुक्ती, खऱ्या अर्थाने समजून घेतो.

This verse metaphorically describes the entire material existence (samsara) as an Ashvattha tree (often a Peepal or Banyan), which is depicted as being upside down. Its roots are upwards, implying its origin is in the Supreme Lord (Brahman), the ultimate and transcendental source. Its branches extend downwards, representing the various manifestations of life, species, and planetary systems in the material world. The leaves are identified with the Vedic hymns, indicating that the rituals, injunctions, and karmic actions prescribed by the Vedas, if performed for material gains, sustain this tree of worldly existence, guiding beings through cycles of karma and rebirth. The verse emphasizes that true knowledge (Vedavit) lies not merely in understanding the Vedas superficially or performing rituals blindly, but in comprehending this underlying structure of material existence, its illusory nature, and its divine origin, which is crucial for attaining spiritual liberation.

The Supreme Lord said: They speak of an imperishable Ashvattha (Peepal) tree with its roots above and branches below. Its leaves are the Vedic hymns. One who knows this tree is a knower of the Vedas.

Lord Krishna begins the fifteenth chapter by describing the material world as an eternal, upside-down Ashvattha tree. Its roots are in the spiritual realm (Brahman), and its branches spread downwards into the material realms, representing all aspects of conditioned life, nourished by the three gunas. The Vedic hymns are said to be its leaves, which sustain this tree by outlining karmic actions and their fruits. The verse states that one who understands the true nature of this tree—its origin, its function, and how it binds living entities—is a true knower of the Vedas. This profound metaphor sets the stage for understanding how to detach from and transcend this material existence.

This inaugural verse of the fifteenth chapter, titled ‘Purushottama Yoga’, presents a profound and widely discussed metaphor in Hindu philosophy: the ‘Ashvattha’ (Peepal) tree of samsara, or material existence. Lord Krishna describes this tree as having ‘roots above’ (ūrdhvamūlam) and ‘branches below’ (adhaḥśākham). The ‘roots above’ symbolize the transcendental origin of this material world, which is the Supreme Brahman or the divine spiritual reality. Just as a reflection in water is inverted, this material world is seen as a perverted reflection of the eternal spiritual reality, with its source being divine but its manifestation being temporal and illusory. The ‘branches below’ represent the expansive and diverse manifestations of the material cosmos, including all forms of life (devas, humans, animals, plants), planetary systems, and the entire spectrum of sensory experiences. These branches are nourished by the three Gunas (modes of material nature: sattva, rajas, tamas) and are covered by the objects of the senses, leading to attachments and further entanglement. The ‘leaves’ of this metaphorical tree are identified with the ‘Vedic hymns’ (Chandāṃsi). This signifies that the rituals, injunctions, and karmic activities described in the Vedas, while guiding individuals in this world, paradoxically also bind them to the cycles of action and reaction (karma) and subsequent rebirths if performed with material desires. These activities sustain the tree of worldly existence by continually generating new experiences and bodies. Therefore, the verse concludes by stating that ‘one who knows this tree is a knower of the Vedas’ (yastaṃ veda sa vedavit). This implies that true knowledge of the Vedas is not merely about memorizing scriptures or performing rituals superficially, but involves a deep understanding of the illusory and binding nature of this material tree, its divine origin, and the means to transcend it. Such a person truly grasps the ultimate message of the scriptures, which is liberation from the cyclical nature of material existence.

Sentence - 1

———

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्

———

Meaning

वर मूळ असलेल्या आणि खाली फांद्या असलेल्या त्या अविनाशी अश्वत्थ वृक्षाचे वर्णन केले जाते.

They speak of an imperishable Ashvattha (Peepal) tree with its roots above and branches below.

Meaning of Words

ऊर्ध्वमूलम्		Ūrdhvamūlam
वर मूळ असलेला “ऊर्ध्व” म्हणजे वर आणि “मूळ” म्हणजे मूळ. याचा अर्थ असा की ज्याचे मूळ वरच्या दिशेने किंवा आध्यात्मिक क्षेत्रात आहे. हे दर्शवते की या भौतिक अस्तित्वाचे अंतिम मूळ किंवा स्रोत परमब्रह्म किंवा देवामध्ये आहे, जे भौतिक जगाच्या पलीकडचे आणि श्रेष्ठ आहे.		With roots above “Ūrdhva” means upward, and “mūla” means root. So, this refers to something having its roots in the higher regions or the spiritual realm. This signifies that the ultimate origin or source of this material existence is in the Supreme Brahman or God, which is transcendent and beyond the material world.
अधःशाखम्		Adhaḥśākham
खाली फांद्या असलेला “अधः” म्हणजे खाली आणि “शाखा” म्हणजे फांदी. हे असे काहीतरी वर्णन करते ज्याच्या फांद्या खाली पसरलेल्या आहेत. या फांद्या विविध भौतिक प्रकटीकरणे जसे की विविध प्रजाती (मानव, प्राणी, देव), ग्रह प्रणाली आणि इंद्रियांचे विषय दर्शवतात, जे खालच्या, भौतिक क्षेत्रांमध्ये पसरतात आणि या जगाचे विविध अनुभव निर्माण करतात.		With branches below “Adhaḥ” means downward, and “śākhā” means branch. This describes something with branches extending downwards. These branches represent the various material manifestations such as the different species (human, animal, divine), planetary systems, and sense objects, which expand and spread into the lower, material realms, creating the diverse experiences of this world.
अश्वत्थम्		Aśvatthaṃ
पिंपळाचे झाड (भौतिक अस्तित्वाचे रूपक) अश्वत्थ (फायकस रिलिजिओसा), ज्याला पवित्र पिंपळाचे झाड म्हणून ओळखले जाते, ते त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी, विशालतेसाठी आणि खोल मुळांसाठी भारतात पूजले जाते. येथे, हे रूपकात्मकपणे संपूर्ण वैश्विक प्रकटीकरण किंवा ‘संसार’ (जन्म, मृत्यू आणि पुनर्जन्माचे चक्र) दर्शवण्यासाठी वापरले आहे. हे वृक्ष विशाल, प्राचीन आणि सतत नूतनीकृत होत असल्याचे दिसते, ज्यामुळे ते वरवर पाहता अनंत आणि जटिल भौतिक जगासाठी एक योग्य प्रतीक ठरते.		The Peepal tree (metaphor for material existence) Ashvattha (Ficus religiosa), commonly known as the sacred fig or Peepal tree, is revered in India for its longevity, vastness, and deep roots. Here, it is used metaphorically to represent the entire cosmic manifestation or ‘samsara’ (the cycle of birth, death, and rebirth). This tree is seen as vast, ancient, and appears to be ever-renewing, making it a fitting symbol for the seemingly endless and complex material world.
प्राहुरव्ययम्		Prāhuravyayam
त्याला अविनाशी म्हणतात. “प्राहूः” म्हणजे ‘ते म्हणतात’ किंवा ‘त्याचे वर्णन करतात’. “अव्ययम्” म्हणजे अविनाशी, ज्याचा नाश होत नाही, नित्य. याचा अर्थ असा की संसाराचे (भौतिक अस्तित्व) वृक्ष त्यात अडकलेल्या जीवांच्या दृष्टिकोनातून अनंत आणि नित्य दिसते. आध्यात्मिक ज्ञान आणि मुक्ती प्राप्त होईपर्यंत ते सतत पुन्हा उत्पन्न होत राहते, अस्तित्वाचे चक्र कायम ठेवते.		They speak of as imperishable. “Prāhuḥ” means ‘they say’ or ‘they speak of’. “Avyayam” means imperishable, indestructible, or eternal. This implies that the tree of samsara (material existence) appears unending and eternal from the perspective of embodied souls who are caught within it. It seems to continually regenerate, perpetuating the cycle of existence, unless one attains true spiritual knowledge and liberation.

Sentence - 2

———

छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्

———

Meaning

ज्याची पाने वैदिक स्तोत्रे आहेत, जो ह्या वृक्षाला जाणतो, तोच वेदांचा जाणकार आहे.

Its leaves are the Vedic hymns. One who knows this tree is a knower of the Vedas.

Meaning of Words

छन्दांसि		Chandāṃsi
वैदिक स्तोत्रे हा शब्द वेदांना, हिंदू धर्माच्या प्राचीन पवित्र ग्रंथांना, विशेषतः त्यांच्या छंदात्मक स्तोत्रांना आणि आज्ञांना सूचित करतो. वृक्षाच्या रूपकात, ज्याप्रमाणे पाने भौतिक वृक्षाला पोषण देतात आणि टिकवून ठेवतात, त्याचप्रमाणे वैदिक विधी, कर्मकांडे आणि विहित कर्तव्ये भौतिक अस्तित्वाच्या वृक्षाला आधार देतात असे मानले जाते. ते विविध परिणाम आणि संसारातील जन्म-मृत्यूच्या चक्रात पुढील गुंतागुंतीकडे नेणाऱ्या कृतींसाठी एक चौकट प्रदान करतात.		The Vedic hymns This term refers to the Vedas, the ancient sacred texts of Hinduism, particularly their metrical hymns and injunctions. In the metaphor of the tree, just as leaves nourish and sustain a physical tree, the Vedic rituals, karmic actions, and prescribed duties are seen to sustain the tree of material existence. They provide the framework for actions that lead to various results and further entanglement in the cycle of birth and death within samsara.
यस्य	Yasya	ज्याची	Whose, of which
पर्णानि	Parṇāni	पाने	Leaves
यस्तम्		Yastam
जो त्याला हा दोन शब्दांचा संधी आहे: “यः” म्हणजे ‘जो’ आणि “तम्” म्हणजे ‘त्याला’. या संदर्भात, “तम्” म्हणजे पूर्वी वर्णन केलेले अश्वत्थ वृक्ष. त्यामुळे, याचा एकत्रित अर्थ ‘जो त्या [वृक्षाला] जाणतो’ असा होतो.		He who that (one) This is a sandhi (combination) of two words: “Yaḥ” meaning ‘he who’ or ‘whoever’, and “tam” meaning ‘that’ or ‘him’. In this context, “tam” refers to the metaphorical Ashvattha tree described earlier. So, it collectively means ‘he who knows that [tree]’.
वेद	Veda	जाणतो	Knows
स	Sa	तो	He
वेदवित्		Vedavit
वेदांचा जाणकार “वेद” म्हणजे ज्ञान (विशेषतः पवित्र वेद ग्रंथांचा संदर्भ), आणि “वित्” म्हणजे जाणकार किंवा जो समजून घेतो. याचा अर्थ असा आहे की वेदांचे खरे ज्ञान केवळ स्तोत्रे पाठ करणे, व्याकरण समजून घेणे किंवा वरवरचे विधी करणे नाही. त्याऐवजी, याचा अर्थ भौतिक अस्तित्वाच्या या वैश्विक वृक्षाचे गहन रूपकात्मक स्वरूप, त्याचा दैवी उगम आणि त्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग समजून घेणे आहे. असा व्यक्ती शास्त्रांचा अंतिम उद्देश आणि संदेश, म्हणजेच संसाराच्या चक्रातून मुक्ती, खऱ्या अर्थाने समजून घेतो.		Knower of the Vedas “Veda” means knowledge (specifically referring to the Vedas, the sacred scriptures), and “vit” means knower or one who understands. This implies that true knowledge of the Vedas is not just about memorizing hymns, understanding grammar, or performing rituals superficially. Rather, it means comprehending the deeper metaphorical nature of this cosmic tree of material existence, its divine origin, and the means to transcend it. Such a person truly grasps the ultimate purpose and message of the scriptures, which is liberation from the cycle of samsara.

---