Field and the Knower of the Field - 13 - 03

The Shloka

———

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥

———

Kṣetrajñaṁ cāpi māṁ viddhi sarvakṣetreṣu Bhārata ।

Kṣetrakṣetrajñayorjñānaṁ yat taj jñānaṁ mataṁ mama ॥

———

Meaning / Summary

या श्लोकाचे महत्त्व अत्यंत सखोल आहे, कारण हे अस्तित्वाच्या आध्यात्मिक स्वरूपाला समजून घेण्यासाठी आधारभूत आहे. श्रीकृष्ण स्पष्टपणे स्वतःला सर्व जीवांमध्ये निवास करणारा परम क्षेत्रज्ञ (परमात्मा) म्हणून घोषित करतात. हे यावर जोर देते की खरे ज्ञान हे केवळ शरीर आणि आत्मा यांच्यातील भेद ओळखणे नाही, तर सर्व ‘क्षेत्रां’मध्ये (शरीरांमध्ये) परम आत्म्याचे (देवाचे) अंतिम निरीक्षक आणि नियंत्रक म्हणून उपस्थिती ओळखणे आहे. ही जाणीव मुक्ती आणि भक्तीकडे घेऊन जाते.

हे भारता (अर्जुना), सर्व क्षेत्रांमध्ये क्षेत्रज्ञ (क्षेत्र जाणणारा) मलाच जाण. क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यासंबंधीचे जे ज्ञान आहे, तेच ज्ञान माझे मत आहे (खरे ज्ञान आहे).

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ते (कृष्ण) प्रत्येक शरीरातील किंवा अस्तित्वाच्या ‘क्षेत्रातील’ अंतिम जाणकार, अर्थात परमात्मा आहेत. ते पुढे असेही सांगतात की ‘क्षेत्र’ (जड वस्तू/शरीर) आणि ‘क्षेत्रज्ञ’ (आत्मा/चेतना) यांच्यातील भेद समजून घेणे आणि सर्व क्षेत्रांमध्ये त्यांनाच परम जाणकार म्हणून ओळखणे हेच खरे आणि सखोल ज्ञान आहे.

This shloka is profoundly significant as it forms the bedrock of understanding the spiritual nature of existence. Krishna unequivocally declares Himself as the Supreme Knower (Paramātma) residing in all beings. It emphasizes that true knowledge is not just about distinguishing between the body and the soul, but also realizing the presence of the Supreme Soul (God) as the ultimate observer and controller of all ‘fields’ (bodies). This realization leads to liberation and devotion.

O descendant of Bharata (Arjuna), know Me to be the Knower of the Field in all fields. The knowledge of the field and the knower of the field – that indeed is considered My knowledge (true knowledge).

Lord Krishna tells Arjuna that He (Krishna) is the ultimate Knower, or the Supersoul, present in every single body or ‘field’ of existence. He further states that the genuine knowledge, the most profound understanding, is to comprehend the distinction between the ‘field’ (matter/body) and the ‘knower of the field’ (spirit/soul), and to recognize Him as the Supreme Knower within all.

Sentence - 1

———

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

———

Meaning

हे भारता (अर्जुना), सर्व क्षेत्रांमध्ये क्षेत्रज्ञ (क्षेत्र जाणणारा) मलाच जाण.

O descendant of Bharata (Arjuna), know Me to be the Knower of the Field in all fields.

Meaning of Words

क्षेत्रज्ञं		kṣetrajñam
क्षेत्र जाणणारा (आत्मा, चेतना) क्षेत्रज्ञ म्हणजे ‘क्षेत्राला जाणणारा’. भगवद्गीतेच्या संदर्भात, ‘क्षेत्र’ म्हणजे शरीर, मन आणि इंद्रिये, जे भौतिक अस्तित्व आहे. ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणजे चैतन्यशील अस्तित्व, आत्मा किंवा आत्मतत्त्व, जो या क्षेत्राचे निरीक्षण करतो आणि अनुभवतो.		the knower of the field (the soul, consciousness) Kṣetrajñam refers to the ‘knower of the field’. In the context of Bhagavad Gita, the ‘field’ (kṣetra) is the body, mind, and senses, which constitute the material existence. The ‘knower of the field’ (kṣetrajña) is the conscious entity, the soul (ātman) or the spirit, that observes and experiences this field.
च	ca	आणि	and
अपि	api	सुद्धा	also
मां		mām
मला येथे ‘माम्’ म्हणजे भगवान श्रीकृष्ण, जे हे शब्द बोलत आहेत. ते स्वतःला परम पुरुष, परमात्मा म्हणून ओळखवून देत आहेत, जो सर्व सजीवांमध्ये वास करतो.		Me Here, ‘mām’ refers to Lord Krishna, who is speaking these words. He is identifying Himself as the Supreme Being, the Supersoul (Paramātma), who resides within all living entities.
विद्धि		viddhi
जाण, समज विद्धि हे आज्ञार्थी क्रियापद आहे ज्याचा अर्थ ‘जाण’ किंवा ‘समज’. कृष्णाकडून अर्जुनाला हे मूलभूत सत्य समजून घेण्यासाठी हा एक थेट आदेश आहे.		Viddhi is an imperative verb meaning ‘know’ or ‘understand’. It’s a direct instruction from Krishna to Arjuna to grasp this fundamental truth.
सर्वक्षेत्रेषु		sarvakṣetreṣu
सर्वक्षेत्रेषु म्हणजे ‘सर्व क्षेत्रांमध्ये’. याचा अर्थ असा आहे की, प्रत्येक शरीरासाठी (क्षेत्र) जसा एक वैयक्तिक क्षेत्रज्ञ (आत्मा) असतो, त्याचप्रमाणे एक परम क्षेत्रज्ञ (कृष्ण/परमात्मा) आहे जो एकाच वेळी सर्व वैयक्तिक क्षेत्रांमध्ये उपस्थित असतो आणि त्यांना जाणतो.		Sarvakṣetreṣu means ‘in all fields’. This implies that just as there is an individual kṣetrajña (soul) for each body (kṣetra), there is a Supreme Kṣetrajña (Krishna/Paramātma) who is present in and knows all individual fields simultaneously.
भारत		Bhārata
हे भारताच्या वंशातील (अर्जुना) भारत हे भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला संबोधण्यासाठी वापरलेले एक संबोधन आहे. याचा अर्थ ‘भारताचा वंशज’. भरत राजवंश हा एक प्रमुख चंद्रवंश होता आणि अर्जुनाला ‘भारत’ असे संबोधून त्याच्या उदात्त वंशावर, शौर्यावर आणि त्याच्या धर्मानुसार कार्य करण्याची आणि गहन आध्यात्मिक सत्ये समजून घेण्याची अपेक्षित क्षमतेवर जोर दिला जातो.		O descendant of Bharata (Arjuna) Bhārata is a vocative term used by Lord Krishna to address Arjuna. It means ‘descendant of Bharata’. The Bharata dynasty was a prominent lunar dynasty, and addressing Arjuna as Bhārata emphasizes his noble lineage, valor, and the implicit expectation that he will act in accordance with his dharma and understand profound spiritual truths.

Sentence - 2

———

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥

———

Meaning

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यासंबंधीचे जे ज्ञान आहे, तेच ज्ञान माझे मत आहे (खरे ज्ञान आहे).

The knowledge of the field and the knower of the field, that indeed is considered My knowledge (true knowledge).

Meaning of Words

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः		kṣetrakṣetrajñayoḥ
क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे या संयुक्त शब्दाचा अर्थ ‘क्षेत्र’ (शरीर आणि त्याचे विकार) आणि ‘क्षेत्रज्ञ’ (वैयक्तिक आत्मा किंवा चेतना) या दोघांशी संबंधित आहे. ‘योः’ हे द्विवचनी रूप ‘दोघांचे’ असे दर्शवते.		of the field and the knower of the field This compound word refers to both ‘the field’ (kṣetra), which is the body and its modifications, and ‘the knower of the field’ (kṣetrajña), which is the individual soul or consciousness. The dual form ‘yoḥ’ signifies ‘of both’.
ज्ञानं		jñānam
ज्ञान म्हणजे माहिती किंवा बोध. येथे, ते विशेषतः आध्यात्मिक ज्ञानाचा संदर्भ देते, म्हणजेच अंतिम सत्य आणि जड व चेतन यांच्यातील भेद याबद्दलचे सखोल आकलन.		Jñānam means knowledge. Here, it specifically refers to spiritual knowledge, the profound understanding of the ultimate reality and the distinction between matter and spirit.
यत्	yat	जे	which
तत्	tat	ते	that
मतं		matam
मत आहे, मानले जाते मतम् म्हणजे ‘विचार’, ‘दृष्टिकोन’ किंवा ‘मानले जाते’. कृष्ण म्हणतात की हेच खरे ज्ञान आहे याबद्दलचे त्यांचे निश्चित मत आहे.		is considered Matam means ‘opinion’, ‘view’, or ‘considered’. Krishna states that this is His definitive view on what constitutes true knowledge.
मम		mama
मम म्हणजे ‘माझे’, हे सूचित करते की ही अंतिम समज भगवान श्रीकृष्णाकडून, परम गुरुंकडून थेट येते.		Mama refers to ‘My’, indicating that this ultimate understanding comes directly from Lord Krishna, the Supreme Teacher.

---