Field and the Knower of the Field - 13 - 02

The Shloka

———

श्रीभगवानुवाच ।

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥

———

Śrībhagavānuvāca.

Idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate.

Etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ.

———

Meaning / Summary

हा श्लोक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे कारण तो भगवद्गीतेच्या तेराव्या अध्यायाचा मुख्य विषय ‘क्षेत्र’ आणि ‘क्षेत्रज्ञ’ यांच्यातील भेद स्पष्ट करतो. शरीराला ‘क्षेत्र’ आणि आत्म्याला ‘क्षेत्रज्ञ’ असे स्पष्टपणे परिभाषित करून, भगवान श्रीकृष्ण अस्तित्वाचे खरे स्वरूप समजून घेण्यासाठी पाया घालतात. हे आकलन आध्यात्मिक प्रगतीसाठी महत्त्वपूर्ण आहे, कारण ते नश्वर भौतिक आत्म्यापासून शाश्वत आध्यात्मिक आत्म्यामध्ये फरक करण्यास प्रोत्साहित करते. हे यावर भर देते की खरे ज्ञान म्हणजे ‘मी’ हे शरीर नसून, शरीरात राहणारी आणि त्याचे निरीक्षण करणारी चैतन्यमय सत्ता आहे हे ओळखणे.

श्रीभगवान म्हणाले: हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना), हे शरीर ‘क्षेत्र’ असे म्हटले जाते. जो हे शरीर जाणतो, त्याला ‘क्षेत्रज्ञ’ असे जाणकार लोक म्हणतात.

या श्लोकात, भगवान श्रीकृष्ण, अर्जुनाला ‘कुंतीपुत्र’ संबोधून, भौतिक शरीराला ‘क्षेत्र’ (शेत) असे परिभाषित करतात आणि या शरीरात राहणारे व या शरीराची जाणीव असणारे चैतन्य किंवा आत्मा याला ‘क्षेत्रज्ञ’ (शेत जाणणारा) असे म्हणतात. हे श्लोक भौतिक आणि आध्यात्मिक स्वरूपाच्या सविस्तर वर्णनासाठी भूमिका तयार करतो.

या महत्त्वपूर्ण श्लोकात, भगवान श्रीकृष्ण ‘क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ योग’ (शेत आणि शेत जाणणाऱ्याचा योग) यावर प्रवचन सुरू करतात, जे भगवद्गीतेच्या तेराव्या अध्यायाचे मुख्य केंद्र आहे. ते अर्जुनाला ‘कौन्तेय’ (कुंतीपुत्र) असे संबोधून प्रेमाने संबोधतात, आगामी शिकवणीचे महत्त्व आणि जवळीक यावर जोर देतात. कृष्ण स्पष्टपणे सांगतात की ‘इदं शरीरम्’ (हे शरीर) ‘क्षेत्रम्’ (शेत) असे म्हटले जाते. ‘शेत’ हा एक रूपक आहे, जो असे क्षेत्र दर्शवतो जिथे सर्व कर्मे (क्रिया) केली जातात, अनुभव घेतले जातात आणि त्या कर्मांचे परिणाम भोगले जातात. यात केवळ स्थूल भौतिक शरीरच नव्हे, तर सूक्ष्म शरीर (मन, बुद्धी, अहंकार) आणि इंद्रिये यांचाही समावेश होतो, जी आत्म्याला भौतिक जगाशी संवाद साधण्यासाठी साधने आहेत. ज्याप्रमाणे शेतकरी शेतात बिया पेरतो आणि पीक घेतो, त्याचप्रमाणे जीव (आत्मा) शरीरात (क्षेत्रात) कर्म करतो आणि त्यांचे परिणाम अनुभवतो. श्लोकाचा दुसरा भाग ‘क्षेत्रज्ञ’ (क्षेत्राला जाणणारा) परिभाषित करतो. कृष्ण स्पष्ट करतात की ‘एतद्यो वेत्ति’ (जो हे क्षेत्र जाणतो) त्याला ‘तद्विदः’ (सत्य जाणणारे) लोक ‘क्षेत्रज्ञ’ असे म्हणतात. हा ‘जाणणारा’ म्हणजे चैतन्यमय सत्ता, आत्मा (आत्मा किंवा जीवात्मा), जो शरीरापेक्षा वेगळा आहे. तो निरीक्षक, जाणीव, जो शरीराच्या, मनाच्या आणि इंद्रियांच्या क्रियांचा साक्षी असतो पण स्वतः शरीर नाही. अशाप्रकारे, हा श्लोक एक मूलभूत द्वैत स्थापित करतो: नश्वर, सतत बदलणारे भौतिक शरीर (क्षेत्र) आणि शाश्वत, अविनाशी आध्यात्मिक आत्मा (क्षेत्रज्ञ). हा भेद आध्यात्मिक ज्ञानाचा आधारस्तंभ आहे, जो जन्म आणि मृत्यूच्या चक्रातून मुक्तीकडे नेतो.

This shloka is profoundly significant as it introduces the central theme of Bhagavad Gita Chapter 13: the distinction between the ‘field’ (Kshetra) and the ‘knower of the field’ (Kshetrajna). By clearly defining the body as the Kshetra and the soul as the Kshetrajna, Lord Krishna lays the foundation for understanding the true nature of existence. This understanding is crucial for spiritual progress, as it encourages discrimination between the temporary material self and the eternal spiritual self. It highlights that true knowledge involves recognizing that ‘I’ am not this body, but the conscious entity dwelling within and observing it.

The Blessed Lord said: This body, O son of Kunti, is called the field. One who knows this body is called the knower of the field by those who know it.

In this shloka, Lord Krishna, addressing Arjuna as ‘son of Kunti,’ defines the physical body as the ‘field’ (Kshetra) and the consciousness or soul residing within and aware of this body as the ‘knower of the field’ (Kshetrajna). This sets the stage for a detailed exposition on the nature of matter and spirit.

In this pivotal verse, Lord Krishna initiates the discourse on ‘Kshetra-Kshetrajna Yoga’ (the Yoga of the Field and the Knower of the Field), which forms the core of the thirteenth chapter of the Bhagavad Gita. He addresses Arjuna affectionately as ‘Kaunteya’ (son of Kunti), emphasizing the intimacy and importance of the upcoming teaching. Krishna explicitly states that ‘idam shariram’ (this body) is called ‘kshetram’ (the field). The term ‘field’ is a metaphor, signifying the arena where all actions (karma) are performed, experiences are gathered, and the consequences of those actions are reaped. It encompasses not just the gross physical body but also the subtle body (mind, intelligence, ego) and the senses, which are the instruments through which the soul interacts with the material world. Just as a farmer sows seeds in a field and reaps the harvest, the living entity (soul) performs actions in the body (field) and experiences their results. The second part of the verse then defines ‘kshetrajña’ (the knower of the field). Krishna explains that ‘etad yo vetti’ (he who knows this field) is called ‘kshetrajña’ by ‘tadvidaḥ’ (those who know the truth). This ‘knower’ is the conscious entity, the soul (Atma or Jivatma), which is distinct from the body. It is the observer, the awareness, the one who witnesses the activities of the body, mind, and senses without being the body itself. This verse thus establishes a fundamental duality: the perishable, ever-changing material body (Kshetra) and the eternal, unchanging spiritual soul (Kshetrajna). This distinction is the bedrock of spiritual wisdom, leading to liberation from the cycle of birth and death.

Sentence - 1

———

श्रीभगवानुवाच ।

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

———

Meaning

श्रीभगवान म्हणाले: हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना), हे शरीर ‘क्षेत्र’ असे म्हटले जाते.

The Blessed Lord said: This body, O son of Kunti, is called the field.

Meaning of Words

श्रीभगवानुवाच		Śrībhagavānuvāca
श्रीभगवान म्हणाले भगवान श्रीकृष्णांसाठी वापरले जाणारे एक आदरार्थी संबोधन, जे सूचित करते की परमेश्वर बोलत आहेत. ‘श्री’ म्हणजे शुभ आणि पूजनीय, ‘भगवान’ म्हणजे सर्व ऐश्वर्यांनी युक्त असलेला परमेश्वर, आणि ‘उवाच’ म्हणजे ‘म्हणाले’. हे वाक्यांश भगवंतांकडून गहन शिकवणीची सुरुवात दर्शवते.		The Blessed Lord said A respectful address for Lord Krishna, indicating that the divine one is speaking. ‘Śrī’ denotes auspiciousness and reverence, ‘Bhagavān’ means the Supreme Lord possessing all opulences, and ‘uvāca’ means ‘said’. This phrase signifies the beginning of a profound teaching from the divine source.
इदं	idaṃ	हे	This
शरीरं		śarīraṃ
शरीर भौतिक रचना, नश्वर आणि जन्म, वाढ, क्षय आणि मृत्यूच्या अधीन असलेले कवच. हे असे वाहन आहे ज्यातून आत्मा भौतिक जगाचा अनुभव घेतो.		body The physical structure, the material covering, which is temporary and subject to birth, growth, decay, and death. It is the vehicle through which the soul experiences the material world.
कौन्तेय		kaunteya
हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना) अर्जुनाला उद्देशून केलेले संबोधन, जो कुंतीचा पुत्र होता. हे वैयक्तिक संबोधन कृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील घनिष्ठ संबंधांवर भर देते आणि येणाऱ्या शिकवणीचे महत्त्व दर्शवते, अर्जुनाचे एकाग्र लक्ष वेधून घेते. कुंती ही अर्जुनाची माता होती आणि हे संबोधन त्याच्या वंशावर प्रकाश टाकते.		O son of Kunti A specific address to Arjuna, who was the son of Kunti. This personal address emphasizes the intimate relationship between Krishna and Arjuna and signals the importance of the forthcoming teaching, inviting Arjuna’s focused attention. Kunti was the mother of Arjuna, and this address highlights his lineage.
क्षेत्रं		kṣetraṃ
या संदर्भात, ‘क्षेत्र’ म्हणजे असे ठिकाण जिथे कर्म (क्रिया) केली जातात, अनुभव घेतले जातात आणि त्यांचे परिणाम (कर्मफळ) भोगले जातात. यात शरीर, मन, इंद्रिये आणि बुद्धी यासह संपूर्ण भौतिक अस्तित्व समाविष्ट आहे, जिथे आत्मा (शेतकरी) आपल्या कर्मांची बीजे पेरतो.		In this context, ‘field’ refers to the arena where actions (karma) are performed, experiences are gathered, and the results (fruits of karma) are reaped. It signifies the entire material existence, including the body, mind, senses, and intelligence, where the soul (the farmer) sows the seeds of its actions.
इति	iti	असे	thus, so
अभिधीयते		abhidhīyate
म्हटले जाते, संबोधले जाते हे सूचित करते की हे एक ज्ञानी व्यक्तींनी दिलेले मान्य किंवा पारंपरिक पदनाम आहे.		is called, is designated Indicates that this is a recognized or conventional designation given by knowledgeable persons.

Sentence - 2

———

एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥

———

Meaning

जो हे (क्षेत्र) जाणतो, त्याला ‘क्षेत्रज्ञ’ असे जाणकार लोक म्हणतात.

One who knows this (field) is called the knower of the field by those who know it.

Meaning of Words

एतद्यो		etadyo
जो हे (जाणतो) ‘एतत्’ (हे) आणि ‘यः’ (जो) यांचे संयोजन. ‘क्षेत्र’ किंवा शरीराला जाणणाऱ्या व्यक्तीगत चैतन्य किंवा आत्म्याला सूचित करते. ही ती सत्ता आहे जी शरीराच्या क्रिया आणि अनुभवांचे निरीक्षण करते.		He who knows this A compound of ‘etat’ (this) and ‘yaḥ’ (who). Refers to the individual consciousness or soul that perceives and is aware of the ‘field’ or the body. This is the entity that observes the body’s actions and experiences.
वेत्ति		vetti
जाणतो ज्ञान किंवा जाणीव असणे.		knows Possesses knowledge or awareness of.
तं	taṃ	त्याला	him
प्राहुः		prāhuḥ
ते म्हणतात, ते संबोधतात सत्य जाणलेल्या, ज्ञानी किंवा प्रबुद्ध व्यक्तींनी केलेले विधान किंवा घोषणा.		they say, they call Refers to the declaration or statement made by learned, wise, or enlightened persons who have realized the truth.
क्षेत्रज्ञ		kṣetrajña
क्षेत्रज्ञ (क्षेत्राला जाणणारा) चैतन्य, आत्मा (आत्मा/जीवात्मा), जो शरीर (क्षेत्र) आणि त्याच्या क्रियांची जाणीव ठेवतो. तो निरीक्षक, अनुभव घेणारा आहे, जो निरीक्षित शरीर आणि त्याच्या बदलांपेक्षा वेगळा आहे. हा तात्पुरत्या भौतिक स्वरूपातील शाश्वत, अविनाशी आध्यात्मिक सार आहे.		knower of the field The consciousness, the soul (Atma/Jivatma), which is aware of the body (Kshetra) and its activities. It is the observer, the experiencer, distinct from the observed body and its modifications. This is the eternal, unchanging spiritual essence within the temporary physical form.
तद्विदः		tadvidaḥ
ते जाणकार, सत्य जाणणारे ज्या ज्ञानी ऋषीमुनींनी, तत्त्वज्ञांनी किंवा आध्यात्मिक गुरुंनी सत्याचे, विशेषतः शरीर (क्षेत्र) आणि आत्मा (क्षेत्रज्ञ) यांच्यातील फरकाचे खरे स्वरूप समजून घेतले आहे, त्यांना हे संबोधले आहे. ‘तत्’ म्हणजे ‘ते’ (परम सत्य किंवा वास्तविकता संदर्भित) आणि ‘विदः’ म्हणजे ‘जाणणारे’.		those who know that, the knowers of truth Refers to the enlightened sages, philosophers, or spiritual masters who have understood the true nature of reality, especially the distinction between the body (Kshetra) and the soul (Kshetrajna). ‘Tat’ means ‘that’ (referring to the ultimate truth or reality) and ‘vidaḥ’ means ‘knowers’.

---