Devotion - 12 - 03

The Shloka

———

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।

सर्वत्रगमचिन्त्यञ्च कूटस्थमचलन्ध्रुवम् ॥

———

ye tvaksharam anirdeshyam avyaktam paryupasate ।

sarvagama chintyam cha kutastham achalam dhruvam ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक निर्गुण ब्रह्माची (ईश्वराच्या निराकार रूपाची) उपासना करण्याच्या मार्गावर प्रकाश टाकतो. हे परम सत्याचे गुणधर्म स्पष्ट करते आणि सांगते की जे अशा सत्याची जाणीव करून उपासना करू शकतात, ते परम ध्येय प्राप्त करतात. हे श्लोक भगवद्गीतेतील सगुण (साकार) ईश्वराच्या उपासनेच्या मार्गापेक्षा वेगळा मार्ग दर्शवते, जो अध्यात्मिक ज्ञानाकडे नेतो.

जे पुरुष अविनाशी, अवर्णनीय, सर्वव्यापी, अचिंत्य, कूटस्थ (एकरूप) आणि ध्रुव (स्थिर) अशा निर्गुण ब्रह्माची उपासना करतात, ते माझ्यापर्यंत पोहोचतात.

जे भक्त अदृश्य, अपरिवर्तनीय आणि सर्वव्यापी परम सत्याची, जे विचारांच्या पलीकडे आणि शाश्वत आहे, उपासना करतात, ते ईश्वराला प्राप्त करतात.

भगवद्गीतेच्या १२ व्या अध्यायातील मागील श्लोकांमधील चर्चेला हा श्लोक पुढे नेत आहे, जिथे अर्जुनाने ईश्वराच्या पूजेची श्रेष्ठ पद्धत विचारली: साकार (सगुण) ईश्वराची उपासना की निराकार (निर्गुण) ब्रह्माची उपासना? भगवान श्रीकृष्ण येथे निराकार ब्रह्माच्या उपासनेच्या मार्गाचे तपशीलवार वर्णन करत आहेत. हा श्लोक या परम सत्याच्या (ब्रह्माच्या) गुणांचे वर्णन करतो. ते ‘अक्षरम्’ (अविनाशी) आहे, म्हणजे ते शाश्वत आहे आणि त्याचा कधीही नाश होत नाही. ते ‘अनिर्देश्यम्’ (अवर्णनीय) आहे, म्हणजे त्याचे स्वरूप शब्दांनी स्पष्ट किंवा परिभाषित केले जाऊ शकत नाही, कारण ते सर्व संकल्पनात्मक मर्यादांच्या पलीकडे आहे. ते ‘अव्यक्तम्’ (अदृश्य) आहे, याचा अर्थ ते भौतिक इंद्रियांना जाणवत नाही आणि त्याला भौतिक जगात कोणतेही रूप नाही. ते ‘सर्वत्रगम्’ (सर्वव्यापी) आहे, म्हणजे ते विश्वातील प्रत्येक कणात, प्रत्येक जीवात उपस्थित आहे. ते ‘अचिंत्यम्’ (अचिंत्य) आहे, म्हणजे ते मर्यादित मानवी मन आणि बुद्धीच्या आकलनापलीकडे आहे. ते ‘कूटस्थम्’ (स्थिर, अपरिवर्तनीय) आहे, जे पर्वताच्या शिखराप्रमाणे स्थिर, न बदलणारे स्वरूप सूचित करते, जे सृष्टी आणि विनाशाच्या प्रवाहाने प्रभावित होत नाही. ते ‘अचलम्’ (अचल) आहे, जे त्याची पूर्ण स्थिरता आणि कोणतीही हालचाल किंवा बदलाचा अभाव दर्शवते. शेवटी, ते ‘ध्रुवम्’ (शाश्वत, स्थिर) आहे, जे त्याचे कायमस्वरूपी आणि चिरंतन अस्तित्व सूचित करते. जो या निराकार, सर्वव्यापी सत्याला जाणू शकतो आणि त्याला स्वतःला समर्पित करू शकतो, तो परम तत्त्वाला (म्हणजे मला, कृष्णाला, जे परम सत्याचे प्रतीक आहे) प्राप्त करतो, असे या श्लोकात सांगितले आहे. या मार्गासाठी गहन आध्यात्मिक समजूतदारपणा आणि भौतिक जगापासून अलिप्ततेची आवश्यकता आहे.

या श्लोकाशी संबंधित कोणतीही विशिष्ट कथा नाही. हा श्लोक निर्गुण ब्रह्माच्या स्वरूपाचे आणि त्याच्या उपासनेच्या मार्गाचे तत्वज्ञानात्मक वर्णन करतो. भगवद्गीतेतील पुढील श्लोकांमध्ये कृष्ण अर्जुनाला सगुण आणि निर्गुण उपासनेच्या मार्गांचे तुलनात्मक विश्लेषण देतात, परंतु या विशिष्ट श्लोकामध्ये कोणतीही कथा सांगितलेली नाही.

This verse highlights the path of devotion to the formless, impersonal aspect of God (Nirguna Brahman). It describes the qualities of this Absolute Reality and states that those who can perceive and worship such a reality attain the supreme. It contrasts with the worship of the personal God (Saguna Brahman) discussed in other verses, presenting different paths to spiritual realization.

Those who worship the imperceptible, indescribable, all-pervading, unthinkable, immutable, and eternal Absolute, reach Me.

Devotees who worship the unseen, unchangeable, and omnipresent Absolute reality, which is beyond thought and eternal, achieve the divine.

This verse continues the discussion from the previous verses in Chapter 12 of the Bhagavad Gita, where Arjuna inquires about the superior method of worship: worship of the personal God (Saguna Brahman) with form, or worship of the impersonal Absolute (Nirguna Brahman) without form. Lord Krishna elaborates on the path of worshipping the formless Absolute. The verse describes the characteristics of this Absolute Reality. It is ‘aksharam’ (imperishable), meaning it is eternal and never undergoes decay or destruction. It is ‘anirdeshyam’ (indescribable), meaning its nature cannot be explained or defined by words, as it transcends all conceptual limitations. It is ‘avyaktam’ (unmanifest), indicating that it is not perceivable by the material senses and does not have a form in the empirical world. It is ‘sarvagama’ (all-pervading), signifying its presence in every particle of the universe, in every being. It is ‘achintyam’ (unthinkable), meaning it is beyond the comprehension of the finite human mind and intellect. It is ‘kutastham’ (fixed, immutable), suggesting a stable, unchanging essence, like the peak of a mountain, unaffected by the flux of creation and dissolution. It is ‘achalam’ (unmoving), emphasizing its absolute stillness and lack of any movement or change. Finally, it is ‘dhruvam’ (eternal, constant), signifying its permanent and everlasting existence. The verse concludes by stating that those who can apprehend and devote themselves to this formless, all-encompassing reality ultimately attain the Supreme Being (Me, Krishna, representing the Absolute). This path requires a profound level of spiritual understanding and detachment from the material world.

Sentence - 1

———

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।

सर्वत्रगमचिन्त्यञ्च कूटस्थमचलन्ध्रुवम् ॥

———

Meaning

जे पुरुष अविनाशी, अवर्णनीय, सर्वव्यापी, अचिंत्य, कूटस्थ (एकरूप) आणि ध्रुव (स्थिर) अशा निर्गुण ब्रह्माची उपासना करतात…

Those who worship the imperceptible, indescribable, all-pervading, unthinkable, immutable, and eternal Absolute…

Meaning of Words

ये		ye
हे त्या व्यक्तींचे वर्णन करते जे देवभक्त आहेत.		Those who This refers to a group of individuals, the devotees.
त्व	tu	परंतु	But
अक्षरम्		aksharam
अविनाशी जे शाश्वत आहे, ज्याचा नाश होत नाही आणि जे विनाशाच्या पलीकडे आहे. हे परमात्म्याच्या अपरिवर्तनीय स्वरूपाचे प्रतीक आहे.		Imperceptible That which is eternal, never decaying, and beyond the reach of destruction. It signifies the unchanging nature of the Absolute.
अनिर्देश्यम्		anirdeshyam
अवर्णनीय ज्याला शब्दांनी किंवा मर्यांदांनी निर्देशित, वर्णन किंवा परिभाषित केले जाऊ शकत नाही. हे परमात्म्याच्या पारलौकिक स्वरूपाकडे निर्देश करते, जे सर्व संकल्पनांच्या पलीकडे आहे.		Indescribable That which cannot be pointed out, described, or defined by words or limitations. It points to the transcendental nature of the Absolute, which is beyond all conceptualization.
अव्यक्तं		avyaktam
अव्यक्त जे इंद्रियांना दिसत नाही, भौतिक जगात प्रकट होत नाही. हे ईश्वराच्या निराकार स्वरूपाचा संदर्भ देते.		Unmanifest That which is not apparent to the senses, not manifested in the material world. It refers to the formless aspect of the divine.
पर्युपासते		paryupasate
उपासना करतात ते ध्यान करतात, स्वतःला समर्पित करतात आणि एकनिष्ठ भक्तीने पूजा करतात.		Worship They meditate upon, devote themselves to, and worship with single-minded devotion.
सर्वत्रगम्		sarvagama
सर्वव्यापी सर्वत्र, सर्व ठिकाणी आणि सर्व जीवांमध्ये उपस्थित. देव कोणत्याही एका ठिकाणी किंवा स्वरूपात मर्यादित नाही.		All-pervading Present everywhere, in all places and in all beings. The divine is not confined to any one location or form.
चिन्त्यञ्च		chintyam
अचिंत्य विचार किंवा कल्पनाशक्तीच्या पलीकडे. परमात्म्याचे खरे स्वरूप मानवी मर्यादित बुद्धीने समजले जाऊ शकत नाही.		Unthinkable Beyond the grasp of thought or imagination. The true nature of the Absolute cannot be comprehended by the limited human intellect.
कूटस्थम्		kutastham
कूटस्थ अचल, अपरिवर्तनीय, पर्वताच्या शिखरासारखे. हे परमात्म्याच्या स्थिर आणि नित्य स्वरूपाचे प्रतीक आहे, जे विश्वातील बदलांमुळे प्रभावित होत नाही.		Fixed in one place, immutable Immovable, unchanging, like the peak of a mountain. It signifies the Absolute’s stable and constant nature, unaffected by the changes in the universe.
अचलम्		achalam
अचल स्थिर, हालचाल किंवा बदलांच्या अधीन नाही. ‘कूटस्थ’ प्रमाणेच, हे ईश्वराच्या पूर्ण स्थिरतेवर आणि अपरिवर्तनीयतेवर जोर देते.		Unmoving Stationary, not subject to movement or change. Similar to ‘kutastham’, it emphasizes the absolute stillness and immutability of the divine.
ध्रुवम्		dhruvam
ध्रुव ताऱ्याप्रमाणे स्थिर, कायमस्वरूपी. हे परमात्म्याच्या चिरंतन अस्तित्वाचे आणि अपरिवर्तनीय सत्याचे प्रतीक आहे.		Eternal, constant Constant, permanent, like the pole star. It signifies the everlasting existence and unchanging reality of the Absolute.

---