Renunciation - 05 - 02

The Shloka

———

श्रीभगवानुवाच ।

संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।

तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥

———

Shri Bhagavan Uvach: Sanyasah Karmayogascha Nihshreyasakaravubhau, Tayostu Karma Sanyasaat Karmayogo Vishishyate.

———

Meaning / Summary

हा श्लोक अत्यंत महत्त्वाचा आहे कारण यात भगवद्गीतेत चर्चिलेले मोक्षाचे दोन मुख्य मार्ग - कर्मसंन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (कर्म करत राहणे) - यांच्या तुलनेचे स्पष्टीकरण दिले आहे. दोन्ही मार्ग मोक्षप्राप्तीसाठी वैध असले तरी, भगवान श्रीकृष्ण कर्मयोगाला श्रेष्ठ मानतात. याचे कारण असे की, सामान्य लोकांसाठी कर्मयोग अधिक व्यावहारिक आणि सुलभ आहे. हा मार्ग व्यक्तीला जगातील कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या पार पाडण्याची परवानगी देतो, त्याच वेळी फळांबद्दल अनासक्ती ठेवून आणि ईश्वराला कर्मे समर्पित करून आपली चेतना शुद्ध करतो. कर्मसंन्यास उदात्त असला तरी, सांसारिक जीवनाच्या गुंतागुंतीत तो प्रभावीपणे पाळणे अत्यंत कठीण असू शकते आणि त्यामुळे निष्क्रियता किंवा श्रेष्ठत्वाची भावना निर्माण होऊ शकते. म्हणून, आध्यात्मिक प्रगती आणि अंतिम मुक्तीसाठी कर्मयोग हा अधिक फायदेशीर मार्ग म्हणून शिफारस केला जातो.

भगवान म्हणाले: कर्मसंन्यास (सर्व कर्मे फळांसहित त्यागणे) आणि कर्मयोग (फळाची चिंता न करता कर्तव्य कर्मे करणे), हे दोन्ही मोक्षाकडे नेणारे आहेत. परंतु, या दोहोंमध्ये कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ आहे.

भगवान श्रीकृष्ण सांगतात की कर्माचा त्याग करणे (कर्मसंन्यास) आणि फळाची आसक्ती न ठेवता कर्म करणे (कर्मयोग) हे दोन्ही मोक्षप्राप्तीचे मार्ग आहेत. तथापि, ते कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ असल्याचे घोषित करतात.

या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग या दोन मार्गांमधील फरक आणि त्यांचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. कर्मसंन्यास म्हणजे सर्व प्रकारची कर्मे आणि त्यांचे फळ यांचा त्याग करणे, ज्यात व्यक्ती जगापासून अलिप्त राहून केवळ आध्यात्मिक साधनेत लीन होते. याउलट, कर्मयोग म्हणजे आपली कर्तव्ये, जबाबदाऱ्या फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ ईश्वराला समर्पित भावनेने पार पाडणे. श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की दोन्ही मार्ग मोक्षाकडे नेणारे असले तरी, कर्मयोग हा अधिक श्रेयस्कर आहे. याचे कारण असे की, मनुष्य हा निसर्गतः क्रियाशील प्राणी आहे. केवळ कर्माचा त्याग करणे अनेकांसाठी अशक्य किंवा कृत्रिम ठरू शकते. यामुळे निष्क्रियता किंवा मनातील चंचलतेमुळे साधनेत अडथळे येऊ शकतात. याउलट, कर्मयोग हा व्यक्तीला तिच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्या पार पाडतानाच आध्यात्मिक उन्नती साधण्याची संधी देतो. कर्मयोगी व्यक्ती आपल्या सर्व कृती ईश्वराला अर्पण करते, त्यामुळे त्या कर्मांचे चांगले-वाईट फळ तिला बांधू शकत नाही. यामुळे चित्त शुद्ध होते आणि हळूहळू अनासक्ती व आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते. त्यामुळे, भगवंतांच्या मते, सामान्य मनुष्यासाठी कर्मयोग हा मोक्षाचा अधिक सोपा, सुलभ आणि प्रभावी मार्ग आहे.

या श्लोकाशी थेट संबंधित अशी कोणतीही विशिष्ट कथा नाही. तथापि, हा श्लोक अर्जुनाच्या गोंधळाचे निरसन करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितला आहे. अर्जुन युद्धाच्या मैदानात आपल्या कर्तव्यामुळे (क्षत्रिय म्हणून लढणे) आणि अहिंसेच्या तत्त्वामुळे गोंधळलेला होता. भगवंतांनी त्याला कर्मयोगाचा मार्ग शिकवला, ज्यामुळे तो कर्तव्यपालन आणि आध्यात्मिक प्रगती दोन्ही साधू शकेल. हा संवाद अर्जुनाच्या संभ्रमाचे निराकरण करतो आणि कर्मयोगाचे महत्त्व अधोरेखित करतो, जो कोणत्याही परिस्थितीत आपले कर्तव्य करत राहण्याचा आणि फळांची चिंता न करण्याचा संदेश देतो. त्यामुळे, हा श्लोक भगवद्गीतेतील एका महत्त्वाच्या शिकवणीचा भाग आहे, जो कर्म आणि त्यागाच्या मार्गांवर प्रकाश टाकतो.

या संदर्भात, ‘संन्यास’ या शब्दाचा अर्थ केवळ कर्मत्याग नसून, ‘सर्व गोष्टींचा त्याग’ असाही घेतला जातो, ज्यामुळे व्यक्ती वैयक्तिक इच्छा आणि फळांच्या आसक्तीतून मुक्त होते. ‘कर्मयोग’ म्हणजे ‘योग’ किंवा ‘एकत्र करणे’ जेथे व्यक्ती आपले कर्म भगवंताशी जोडते, त्याला स्वतःच्या अहंकारापासून वेगळे करते आणि त्याच्या परिणामांवर लक्ष केंद्रित न करता आपले कर्तव्य पार पाडते. भगवान येथे सांगत आहेत की, दोन्ही मार्ग अंतिम मुक्ती देतात, परंतु कर्मयोग हा अधिक सुलभ आहे कारण तो व्यक्तीला त्याच्या सामाजिक भूमिकेतून पूर्णपणे बाहेर पडण्यास भाग पाडत नाही, जसा संन्यास मार्ग भाग पाडू शकतो. कर्मयोगी ज्ञानाच्या मार्गावर चालतो, जिथे तो पाहतो की सर्व कार्ये निसर्गाच्या तीन गुणांद्वारे (सत्व, रज, तम) केली जातात आणि तो स्वतःला कर्ता मानत नाही. यामुळे तो कर्मबंधनातून मुक्त होतो. म्हणून, भगवान अर्जुनाला कर्मयोग निवडण्याचा सल्ला देतात, जो अधिक व्यावहारिक आणि सर्वांसाठी उपयुक्त आहे.

This verse is significant because it clarifies the relative merits of two major paths to spiritual liberation discussed in the Bhagavad Gita: Karma Sanyasa (renunciation of action) and Karma Yoga (the yoga of action). While both are presented as valid means to achieve liberation, Krishna emphasizes that Karma Yoga is superior. This is because Karma Yoga is more practical and accessible for most people. It allows individuals to remain engaged in their worldly duties and responsibilities while purifying their consciousness by acting without attachment to results and dedicating their actions to the divine. Renunciation, while noble, can be extremely difficult to practice effectively in the complexities of material life and may lead to inaction or a sense of superiority. Therefore, Karma Yoga is recommended as the more beneficial path for spiritual progress and ultimate liberation.

The Supreme Personality of Godhead said: Renunciation and the yoga of action are both means to attain liberation. But of the two, the yoga of action is superior to the renunciation of action.

Lord Krishna states that both renunciation of actions and performing actions without attachment (Karma Yoga) lead to liberation. However, He declares Karma Yoga to be superior to renunciation.

Sentence - 1

———

श्रीभगवानुवाच ।

संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।

तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥

———

Meaning

भगवान म्हणाले: कर्मसंन्यास (सर्व कर्मे फळांसहित त्यागणे) आणि कर्मयोग (फळाची चिंता न करता कर्तव्य कर्मे करणे), हे दोन्ही मोक्षाकडे नेणारे आहेत. परंतु, या दोहोंमध्ये कर्मसंन्यासापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ आहे.

The Supreme Personality of Godhead said: Renunciation and the yoga of action are both means to attain liberation. But of the two, the yoga of action is superior to the renunciation of action.

Meaning of Words

श्रीभगवानुवाच		Shri Bhagavan Uvach
भगवान म्हणाले येथे भगवान श्रीकृष्णांबद्दल बोलले जात आहे, जे सर्वश्रेष्ठ आहेत.		The Supreme Personality of Godhead said This refers to Lord Krishna, the Supreme Being, speaking.
संन्यासः		Sanyasah
संन्यास सर्व कर्मे फळांसहित त्यागून देण्याचा मार्ग, ज्यामध्ये व्यक्ती विरक्तीद्वारे मोक्ष मिळवण्याचा प्रयत्न करते. यात कधीकधी कर्मे करणेही सोडून दिले जाते.		Renunciation The path of renunciation, where one gives up the fruits of all actions and sometimes the actions themselves, seeking liberation through detachment.
च	cha	आणि	and
कर्मयोगश्च		Karmayogascha
कर्मयोग फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य कर्मे करणे आणि ती ईश्वराला समर्पित करणे, हा मार्ग.		yoga of action The path of performing one’s prescribed duties without attachment to the results, dedicating the actions to the divine.
भौ		ubhau
दोन्ही वर नमूद केलेल्या दोन मार्गांचा उल्लेख - संन्यास आणि कर्मयोग.		both Referring to the two paths mentioned: renunciation and the yoga of action.
निःश्रेयसकरावु		Nihshreyasakarau
मोक्षाकडे नेणारे हे दोन्ही मार्ग अंतिम ध्येय असलेल्या मोक्षाकडे (जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती) नेणारे प्रभावी मार्ग मानले जातात.		means of attaining liberation Both paths are considered effective in leading one towards the ultimate goal of liberation (moksha), which is freedom from the cycle of birth and death.
तयोस्तु		Tayostu
त्या दोहोंमध्ये पूर्वी नमूद केलेल्या दोन मार्गांपैकी.		But of them Out of the two paths previously mentioned.
कर्मसंन्यासात्		Karma Sanyasaat
कर्मसंन्यासापेक्षा सर्व कर्मे आणि त्यांची फळे सोडून देण्याच्या तुलनेत.		than renunciation of action In comparison to giving up all actions and their fruits.
कर्मयोगो		Karmayogo
कर्मयोग फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्ये पार पाडण्याचा मार्ग.		yoga of action The path of performing duties without attachment to results.
विशिष्यते		Vishishyate
श्रेष्ठ आहे अधिक चांगला, फायदेशीर किंवा पसंत करण्यायोग्य मानला जातो.		is superior Is considered greater, more beneficial, or preferable.

---