Knowledge and Renunciation of Action - 04 - 03

The Shloka

———

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।

भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥

———

sa evāyam mayā te-‘dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ ।

bhakto ‘si me sakhā ceti tad etad uttamam ॥

———

Meaning / Summary

हा श्लोक गुरु (कृष्ण) आणि शिष्य (अर्जुन) यांच्यातील गहन नातेसंबंधावर प्रकाश टाकतो. कृष्ण यावर जोर देतात की, योगाचे (ईश्वराशी एकरूप होण्याचे) ज्ञान प्राचीन आणि शाश्वत आहे. ते अर्जुनाला केवळ शिक्षक-विद्यार्थी म्हणून नव्हे, तर मित्र म्हणून आणि भक्त म्हणून हे ज्ञान देतात. या नात्यातील विश्वास आणि प्रेम यांमुळेच इतके गहन आणि गुप्त ज्ञान देणे शक्य होते. हे श्लोक अधोरेखित करतात की भक्ती आणि मैत्री हे गुण उच्च आध्यात्मिक सत्ये ग्रहण करण्यासाठी आवश्यक आहेत.

हाच तो प्राचीन योग आहे, जो मी आज तुला सांगितला आहे; कारण तू माझा भक्त आणि मित्र आहेस, हेच हे रहस्य उत्तम आहे.

कृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्ञानाचा आणि कर्माचा जो योग त्यांनी नुकताच समजावून सांगितला आहे, तोच प्राचीन योग आहे जो पूर्वी शिकवला गेला होता. ते अर्जुनाला हे ज्ञान देतात कारण अर्जुन हा त्यांचा भक्त आणि प्रिय मित्र आहे, ज्यामुळे तो या अत्यंत गुप्त आणि उत्कृष्ट शिकवणीस पात्र ठरतो.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, ‘हे अर्जुना, मी तुला आज जो योग (कर्मयोग) सांगितला आहे, तो खरोखरच तोच पुरातन (प्राचीन) योग आहे, जो मी पूर्वी इतर सजीवांना सांगितला होता. हा योग तुला सांगण्याचे कारण हे आहे की, तू माझा भक्त आहेस आणि माझा मित्रही आहेस. या दोन कारणांमुळेच हे परम गोपनीय आणि सर्वश्रेष्ठ रहस्य मी तुला सांगितले आहे.’

येथे ‘योग’ म्हणजे केवळ शारीरिक व्यायाम किंवा ध्यानाची पद्धत नव्हे, तर ते ईश्वराशी अनुसंधान साधण्याचे, भगवंताशी एकरूप होण्याचे ज्ञान आणि कर्माचे शास्त्र आहे. ‘पुरातन’ या शब्दाने हे स्पष्ट होते की हा योग नवीन नाही, तर तो अनादी काळापासून अस्तित्वात आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ‘भक्त’ आणि ‘सखा’ या दोन्ही नात्याने संबोधित करतात. ‘भक्त’ या नात्याने अर्जुनाची भगवंतावर श्रद्धा आणि शरणागती दर्शवली जाते, तर ‘सखा’ या नात्याने त्यांच्यातील मैत्री आणि जिव्हाळ्याचे नाते स्पष्ट होते. या विश्वासाच्या आणि प्रेमाच्या नात्यामुळेच श्रीकृष्ण अर्जुनाला अत्यंत गुप्त असे ‘उत्तम रहस्य’ उलगडून सांगतात.

या श्लोकाशी संबंधित कोणतीही विशिष्ट कथा नाही. हा श्लोक भगवंताने अर्जुनाला भगवतगीतेच्या शिकवणीदरम्यान दिलेल्या उपदेशाचा एक भाग आहे, ज्यात ते अर्जुनाच्या भक्ती आणि मैत्रीपूर्ण संबंधांवर जोर देऊन ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत. श्रीकृष्णाचे अर्जुनावरील प्रेम आणि अर्जुनाची भगवंतावर असलेली अढळ श्रद्धा यातून हा संवाद साधला जातो. अर्जुनाने पूर्वीच्या जन्मांमध्ये किंवा इतर वेळीही श्रीकृष्णाची सेवा केली असावी, ज्यामुळे तो ‘भक्त’ आणि ‘सखा’ ठरला, आणि म्हणूनच त्याला ज्ञानाचे हे रहस्य प्राप्त झाले, असे अभिप्रेत आहे. गीतेतील हा भाग कृष्णाच्या अर्जुनाप्रती असलेल्या वात्सल्याचे आणि त्याच्या ज्ञानाच्या पात्रतेचे प्रतीक आहे, ज्यामुळे तो भगवंताच्या सर्वात गुप्त शिकवणीचा अधिकारी ठरतो. हा श्लोक गुरु-शिष्य परंपरेतील प्रेमाचे आणि विश्वासाचे महत्त्व अधोरेखित करतो, जे आध्यात्मिक प्रगतीसाठी आवश्यक आहे. हे ज्ञान केवळ बुद्धीने नव्हे, तर हृदयाने ग्रहण करण्यासाठी या दोन नात्यांची (भक्त आणि सखा) आवश्यकता असते, असे सूचित केले आहे. त्यामुळे, अर्जुनाची पात्रता सिद्ध करण्यासाठी आणि त्याला ज्ञान देण्यामागील कारण स्पष्ट करण्यासाठी हा श्लोक वापरला आहे, विशेषतः त्याला ‘भक्त’ आणि ‘सखा’ म्हणून संबोधून.

This verse highlights the profound relationship between the Guru (Krishna) and the disciple (Arjuna). Krishna emphasizes that the knowledge of Yoga (union with the divine) is ancient and eternal. He reveals it to Arjuna not just as a teacher to a student, but as a friend to a friend, and a master to a devoted follower. The trust and love in this relationship are the reasons why such profound and secret knowledge can be imparted. It underscores that devotion (bhakti) and friendship are key qualities that enable the reception of higher spiritual truths.

This is that ancient Yoga, which I have told you today; because you are my devotee and my friend. Thus this excellent secret has been told.

Krishna tells Arjuna that the Yoga of knowledge and action he has just explained is the same ancient Yoga taught before. He reveals it to Arjuna because Arjuna is both his devoted follower and dear friend, making him worthy of understanding this most confidential and excellent teaching.

Sentence - 1

———

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।

———

Meaning

हाच तो प्राचीन योग आहे, जो मी आज तुला सांगितला आहे; कारण तू माझा भक्त आणि मित्र आहेस, हेच हे रहस्य उत्तम आहे.

This is that ancient Yoga, which I have told you today; because you are my devotee and my friend.

Meaning of Words

सः		saḥ
तो, जो पूर्वी वर्णन केलेल्या योगाचा संदर्भ देतो.		He That, referring to the Yoga previously described.
एव	eva	खरोखर	indeed
अयम्		ayam
हा, सध्या समजावून सांगितलेल्या योगाचा संदर्भ.		this This, referring to the Yoga being currently explained.
मया		mayā
माझ्याद्वारे भगवान कृष्ण, वक्ता यांच्याद्वारे.		by Me By Lord Krishna, the speaker.
ते		te
तुला अर्जुनाला, शिकवण स्वीकारणाऱ्याला.		to you To Arjuna, the recipient of the teaching.
अद्य		adya
आज या प्रसंगी, या संवादात.		today On this occasion, in this discourse.
योगः		yogaḥ
योग आध्यात्मिक शिस्त, दिव्य ज्ञान आणि कर्माचा मार्ग.		Yoga The spiritual discipline, the path of divine knowledge and action.
प्रोक्तः		proktaḥ
सांगितला आहे घोषित केला आहे, शिकवला आहे किंवा प्रकट केला आहे.		has been spoken Has been declared, taught, or revealed.

Sentence - 2

———

भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥

———

Meaning

कारण तू माझा भक्त आणि मित्र आहेस, म्हणून हे उत्तम रहस्य तुला सांगितले आहे.

Because you are my devotee and my friend, this excellent secret has been told.

Meaning of Words

भक्तः		bhaktaḥ
भक्त जो समर्पित आहे, देवाचा प्रियकर, श्रद्धा आणि शरणागती असलेला.		devotee One who is devoted, a lover of God, having faith and surrender.
असि		asi
तू आहेस, अस्तित्वाची स्थिती दर्शवते.		you are You are, indicating the state of being.
मे		me
माझा, भगवान कृष्णाचा.		my Belonging to Me, Lord Krishna.
सखा		sakhā
मित्र एक साथीदार, ज्याच्यासोबत स्नेह आणि विश्वासाचे घट्ट नाते आहे.		friend A companion, one with whom there is a deep bond of affection and trust.
च	ca	आणि	and
इति		iti
असे अशा प्रकारे, म्हणून.		thus Thus, so.
तत्		tat
ते, खालील विधानाचा संदर्भ.		That, referring to the statement that follows.
एतद्		etad
हे, रहस्य दर्शवते.		this This, referring to the secret.
उत्तमम्		uttamam
उत्तम सर्वोच्च, सर्वात श्रेष्ठ, उत्कृष्ट.		Supreme, highest, most excellent.

---