Knowledge and Renunciation of Action - 04 - 01¶

The Shloka¶

———

श्रीभगवानुवाच ।

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।

विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥

———

Śrī Bhagavān uvāca ।

imaṁ vivasvate yogaṁ proktavān aham avyayam ।

vivasvān manave prāha manur ikṣvākave’bravīt ॥

———

Meaning / Summary¶

हा श्लोक अत्यंत महत्त्वाचा आहे कारण तो भगवद्गीतेच्या ज्ञानाचे प्राचीन आणि दिव्य मूळ स्थापित करतो. भगवान श्रीकृष्ण कोणतीही नवीन विचारधारा सादर करत नाहीत, तर ते एक शाश्वत सत्य (अव्यय योग) प्रकट करत आहेत जे निर्मितीच्या सुरुवातीपासून आध्यात्मिक गुरु आणि राजांच्या शिस्तबद्ध परंपरेतून चालत आले आहे. ही परंपरा, ज्याला ‘परंपरा’ किंवा गुरु-शिष्य परंपरा म्हणतात, हे सुनिश्चित करते की ज्ञान शुद्ध आणि अक्षुण्ण राहील. स्वतःपासून विवस्वान, नंतर मनू आणि शेवटी इक्ष्वाकूपर्यंत या ज्ञानाच्या प्रसाराचा उल्लेख करून, श्रीकृष्ण यावर जोर देतात की हे ज्ञान अलीकडचा शोध नसून मानवजातीच्या कल्याणासाठी असलेली एक कालातीत परंपरा आहे. हे धर्मनिष्ठ राजांची (इक्ष्वाकू सारखे) जबाबदारी देखील दर्शवते की त्यांनी त्यांच्या प्रजेच्या भल्यासाठी आध्यात्मिक ज्ञान टिकवून ठेवावे आणि त्याचा प्रसार करावा.

श्री भगवान म्हणाले: मी हा अविनाशी योग विवस्वानाला (सूर्यदेवाला) सांगितला; विवस्वानाने तो मनूला (त्याच्या पुत्राला) सांगितला; आणि मनूने तो इक्ष्वाकूला सांगितला.

भगवान श्रीकृष्ण सांगतात की त्यांनी सर्वप्रथम अविनाशी योगविद्या सूर्यदेव विवस्वानला दिली. विवस्वानाने हे ज्ञान आपला पुत्र मनू, जो मानवजातीचा पूर्वज आहे, याला दिले. त्यानंतर, मनूने ते आपला पुत्र इक्ष्वाकू, जो सूर्यवंशाचा संस्थापक आहे, याला शिकवले.

This shloka is profoundly significant as it establishes the ancient and divine origin of the Bhagavad Gita’s wisdom. Lord Krishna is not presenting a new philosophy but revealing an eternal truth (avyayam yoga) that has been passed down through a disciplined lineage of spiritual masters and kings since the dawn of creation. This lineage, known as ‘paramparā’ or disciplic succession, ensures that the knowledge remains pure and untainted. By tracing the transmission from Himself to Vivasvan, then to Manu, and finally to Ikshvaku, Krishna emphasizes that this knowledge is not a recent invention but a timeless tradition meant for the welfare of humanity. It also highlights the responsibility of righteous kings (like Ikshvaku) to uphold and disseminate spiritual wisdom for the good of their subjects.

The Supreme Lord said: I instructed this imperishable science of Yoga to Vivasvan (the sun-god); Vivasvan instructed it to Manu (his son); and Manu, in turn, instructed it to Ikshvaku.

Lord Krishna states that He first revealed the eternal science of Yoga to Vivasvan, the sun-god. Vivasvan then passed this knowledge on to his son, Manu, the progenitor of mankind. Subsequently, Manu taught it to his son, Ikshvaku, the founder of the Solar dynasty.

In this opening verse of the fourth chapter, Lord Krishna begins by asserting the ancient and divine origin of the spiritual knowledge he is about to impart to Arjuna. He states, ‘I imparted this imperishable yoga to Vivasvan.’ Here, ‘I’ refers to Lord Krishna Himself, indicating that He is the original source of this profound wisdom. ‘Avyayam yoga’ signifies ‘imperishable yoga’ – meaning the spiritual discipline and knowledge that is eternal, unchanging, and not subject to destruction or decay, unlike material things. Vivasvan is identified as the Sun-god, one of the most prominent deities in Vedic cosmology, responsible for light and life. The sequence then continues, ‘Vivasvan told it to Manu, and Manu spoke it to Ikshvaku.’ Manu, specifically Vaivasvata Manu, is the son of Vivasvan and is revered as the progenitor of mankind and a great law-giver. Ikshvaku, in turn, is the son of Manu and the revered founder of the famous Solar dynasty (Sūrya-vaṁśa) of kings, a lineage from which Lord Rama later descended. This succession—from God to sun-god, from sun-god to the father of mankind, and from the father of mankind to the first righteous king—establishes a disciplic succession (paramparā) that ensures the purity and authenticity of the knowledge. It highlights that this spiritual wisdom is not a new or sectarian belief but an ancient, universal, and divinely sanctioned truth passed down through enlightened beings and responsible rulers for the benefit of humanity. The purpose of this lineage is to preserve the true essence of yoga without adulteration over time.

Sentence - 1¶

———

श्रीभगवानुवाच ।

———

Meaning¶

श्री भगवान म्हणाले:

The Supreme Lord said:

Meaning of Words¶

श्रीभगवान्		Śrī Bhagavān
श्री भगवान (परमेश्वर) परमेश्वर श्रीकृष्ण, ज्याला सर्व ऐश्वर्य, सौंदर्य, कीर्ती, ज्ञान, शक्ती आणि वैराग्य या सहा गुणांनी परिपूर्ण मानले जाते. ‘श्री’ हे ऐश्वर्य, सौंदर्य, समृद्धी आणि देवत्व दर्शवते, तर ‘भगवान’ म्हणजे जो या सहा ऐश्वर्यांनी युक्त आहे.		The Supreme Lord Refers to Lord Krishna, who is considered the Supreme Personality of Godhead, possessing all opulences in full. ‘Śrī’ signifies opulence, beauty, prosperity, and divinity, while ‘Bhagavān’ means one who possesses all six opulences (bhagas) in full: strength, fame, wealth, knowledge, beauty, and renunciation. It is a title given to the Supreme Being.
उवाच	uvāca	म्हणाले	said

Sentence - 2¶

———

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।

———

Meaning¶

मी हा अविनाशी योग विवस्वानाला सांगितला.

I imparted this imperishable yoga to Vivasvan.

Meaning of Words¶

इमम्	imam	हा	this
विवस्वते		vivasvate
विवस्वानाला विवस्वान हे सूर्यदेवाचे दुसरे नाव आहे. तो सूर्यवंशाचा (सूर्य-वंश) मूळ पुरुष आहे, ज्या कुळात भगवान श्रीराम जन्माला आले. या योगविद्येचा तो पहिला प्राप्तकर्ता मानला जातो, जे या शिकवणीचे प्राचीन आणि वैश्विक स्वरूप दर्शवते.		to Vivasvan Vivasvan is another name for the Sun-god (Surya). He is the progenitor of the Solar dynasty (Sūrya-vaṁśa), to which Lord Rama belonged. He is considered the first recipient of this divine knowledge of Yoga, signifying the ancient and universal nature of these teachings.
योगम्		yogam
योग (आत्मज्ञानाचे शास्त्र) या संदर्भात ‘योग’ म्हणजे परमात्म्याशी जोडण्याचे विज्ञान, आत्मज्ञानाचा मार्ग आणि आपले खरे स्वरूप व देवाशी असलेले नाते समजून घेण्याची प्रक्रिया. यात देवाशी एकरूप होण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या विविध आध्यात्मिक शिस्तींचा समावेश आहे.		yoga (science of self-realization) In this context, ‘yoga’ refers to the science of connecting with the Supreme Being, the path of self-realization, and the process of understanding one’s true nature and relationship with the divine. It encompasses various spiritual disciplines leading to union with God.
प्रोक्तवान्	proktavān	सांगितला, उपदेश केला	imparted, instructed
अहम्	aham	मी	I
अव्ययम्		avyayam
अविनाशी, शाश्वत जे कमी होत नाही, क्षय पावत नाही किंवा नष्ट होत नाही. योगज्ञानाचा आध्यात्मिक आणि दिव्य असल्याने ते शाश्वत आहे आणि सर्व युगांमध्ये सत्य राहते, काळानुसार किंवा भौतिक बदलांमुळे ते प्रभावित होत नाही. हे एक कालातीत सत्य आहे.		imperishable, eternal Meaning that which does not diminish, decay, or get destroyed. The knowledge of yoga, being spiritual and divine, is eternal and stands true across all ages, unaffected by time or material changes. It is a timeless truth.

Sentence - 3¶

———

विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥

———

Meaning¶

विवस्वानाने मनूला सांगितले आणि मनूने इक्ष्वाकूला सांगितले.

Vivasvan told it to Manu, and Manu spoke it to Ikshvaku.

Meaning of Words¶

विवस्वान्		Vivasvān
विवस्वान (सूर्यदेव) सूर्यदेव, ज्याने थेट परमेश्वराकडून योगज्ञान प्राप्त केले. नंतर त्याने ते आपला पुत्र मनू याला दिले.		Vivasvan The Sun-god, who received the knowledge of yoga directly from the Supreme Lord. He then passed it on to his son, Manu.
मनवे		Manave
मनूला मनू (या संदर्भात वैवस्वत मनू) हा विवस्वानाचा पुत्र आहे. तो सध्याच्या कल्पात (मन्वंतर) मानवजातीचा जनक आणि महान धर्मशास्त्रकार मानला जातो. त्याने आपला पिता विवस्वान याच्याकडून अविनाशी योगज्ञान प्राप्त केले.		to Manu Manu (specifically Vaivasvata Manu in this context) is the son of Vivasvan. He is considered the progenitor of mankind in the current cosmic cycle (Manvantara) and a great law-giver. He received the imperishable knowledge of yoga from his father Vivasvan.
प्राह	prāha	सांगितले, बोलले	told, spoke
मनुः	Manur	मनूने	Manu
इक्ष्वाकवे		Ikṣvākave
इक्ष्वाकूला इक्ष्वाकू हा मनूचा पुत्र आणि अयोध्येच्या प्रसिद्ध सूर्यवंशाचा (सूर्य-वंश) पहिला राजा होता, ज्या कुळात नंतर भगवान श्रीराम जन्माला आले. तो एक धर्मी आणि पराक्रमी राजा होता ज्याने आपल्या पिता मनूकडून हे प्राचीन ज्ञान प्राप्त केले, ज्यामुळे ते राजघराण्यात पुढे चालू राहिले.		to Ikshvaku Ikshvaku was the son of Manu and the first king of the famous Solar dynasty (Sūrya-vaṁśa) of Ayodhya, to which Lord Rama later belonged. He was a righteous and powerful king who received this ancient knowledge from his father, Manu, ensuring its continuation in the royal lineage.
अब्रवीत्	abravīt	सांगितले, सांगितले	spoke, declared