Knowledge and Renunciation of Action - 04 - 01

The Shloka

———

श्रीभगवानुवाच ।

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।

विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥

———

શ્રીભગવાનુવાચ ।

ઇમં વિવસ્વતે યોગં પ્રોક્તવાનહમવ્યયમ્ ।

વિવસ્વાન્મનવે પ્રાહ મનુરિક્ષ્વાકવેઽબ્રવીત્ ॥

———

Shreebhagavaanuvaacha.

Imam vivasvate yogam proktavaanahammavyayam.

Vivasvaanmanave praaha manurikshvaakave’braviit.

———

Meaning / Summary

આ શ્લોકનું મહત્વ એ છે કે તે ભગવદ્ ગીતામાં આપવામાં આવેલા જ્ઞાનની પ્રાચીનતા, શાશ્વતતા અને દિવ્ય ઉત્પત્તિને સ્થાપિત કરે છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ એ સ્પષ્ટ કરે છે કે તેઓ કોઈ નવી ફિલોસોફી નથી આપી રહ્યા, પરંતુ સનાતન ધર્મનું અનાદિ જ્ઞાન જ ફરીથી પ્રગટ કરી રહ્યા છે, જે સમય જતાં લુપ્ત થઈ ગયું હતું. તે જ્ઞાનના અધિકૃત સ્ત્રોત (ભગવાન પોતે) અને તેની પરંપરા (ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા) પર ભાર મૂકે છે, જે દ્વારા જ્ઞાન શુદ્ધ સ્વરૂપમાં આગળ વધે છે.

શ્રી ભગવાન બોલ્યા: મેં આ અવિનાશી યોગ વિવસ્વાનને કહ્યો હતો. વિવસ્વાને મનુને કહ્યો અને મનુએ ઇક્ષ્વાકુને કહ્યો.

આ શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને જણાવે છે કે તેઓ જે યોગનું જ્ઞાન આપી રહ્યા છે, તે કાલક્રમે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા દ્વારા કેવી રીતે ઉતર્યું છે. આ જ્ઞાન અનાદિ છે અને ભગવાન દ્વારા સૌપ્રથમ સૂર્યદેવ વિવસ્વાનને, પછી વિવસ્વાન દ્વારા મનુને અને મનુ દ્વારા ઇક્ષ્વાકુને અપાયું હતું.

શ્રી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે જે યોગનું જ્ઞાન તેઓ અર્જુનને આપી રહ્યા છે, તે જ્ઞાન નવું નથી, પરંતુ અનાદિ કાળથી ચાલી આવેલું શાશ્વત અને અવિનાશી જ્ઞાન છે. ભગવાન સ્વયં કહે છે કે આ અક્ષય, એટલે કે ક્યારેય નાશ ન પામે તેવો યોગનો ઉપદેશ તેમણે સૌપ્રથમ સૂર્યદેવ વિવસ્વાનને આપ્યો હતો. ત્યારબાદ, વિવસ્વાને આ યોગનું જ્ઞાન પોતાના પુત્ર, માનવજાતિના પૂર્વજ અને ધર્મશાસ્ત્રના પ્રણેતા મનુને આપ્યું. અને મનુએ આ પરમ જ્ઞાન પોતાના પુત્ર અને સૂર્યવંશના પ્રથમ રાજા ઇક્ષ્વાકુને આપ્યું, જેના દ્વારા આ જ્ઞાન રાજર્ષિઓ દ્વારા પૃથ્વી પર ફેલાયું.

આ શ્લોક કોઈ પરંપરાગત વાર્તા સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતો નથી, પરંતુ તે પોતે જ આધ્યાત્મિક જ્ઞાનના પ્રસારની ‘વાર્તા’ અથવા ઇતિહાસ વર્ણવે છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને એ સમજાવે છે કે આ જ્ઞાન અનાદિ કાળથી ચાલી આવ્યું છે અને તે કેવી રીતે દિવ્ય સ્રોત (ભગવાન પોતે) થી શરૂ થઈને સૂર્યદેવ વિવસ્વાન, પછી માનવજાતિના પૂર્વજ મનુ અને અંતે સૂર્યવંશના પ્રથમ રાજા ઇક્ષ્વાકુ સુધી પહોંચ્યું. આ ‘કથા’ જ્ઞાનની અખંડિતતા અને તેની ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. આ દ્વારા ભગવાન એ સ્થાપિત કરે છે કે તેઓ કોઈ નવી રચના નથી કરી રહ્યા, પરંતુ શાશ્વત સત્યને ફરીથી પ્રગટ કરી રહ્યા છે, જે સમય જતાં લુપ્ત થઈ ગયું હતું.

The significance of this shloka lies in establishing the antiquity, eternal nature, and divine origin of the knowledge presented in the Bhagavad Gita. Lord Krishna clarifies that He is not introducing a new philosophy but rather reviving the ancient wisdom of Sanatana Dharma, which had been lost over time. It emphasizes the authentic source of this knowledge (the Lord Himself) and the importance of its transmission through a bona fide disciplic succession (Guru-shishya parampara), ensuring the knowledge remains pure and unadulterated.

The Supreme Lord said: I instructed this imperishable Yoga to Vivasvan, Vivasvan conveyed it to Manu, and Manu, in turn, told it to Ikshvaku.

In this shloka, Lord Krishna explains to Arjuna how the knowledge of Yoga He is imparting has descended through a lineage of preceptors over time. This knowledge is eternal, first given by the Lord Himself to the Sun-god Vivasvan, then by Vivasvan to Manu, and then by Manu to Ikshvaku.

Lord Shri Krishna addresses Arjuna, explaining that the profound knowledge of Yoga He is about to impart is not new or revolutionary, but an ancient and eternal wisdom. He states that He Himself, as the Supreme Being, first taught this imperishable (undecaying, eternal) Yoga to Vivasvan, the Sun-god. Vivasvan then transmitted this sacred knowledge to his son, Manu, who is considered the progenitor of mankind and the great law-giver. Subsequently, Manu passed this supreme knowledge down to his son, Ikshvaku, who was the first king of the Solar Dynasty. This succession established a lineage through which this divine wisdom was preserved and disseminated among righteous kings and sages (Raj-rishis) on Earth, ensuring its continuation and authenticity.

This shloka does not narrate a traditional mythological story in the sense of a specific narrative tale. Instead, it is the ‘story’ or historical account of the transmission of spiritual knowledge. Lord Krishna explains to Arjuna how this knowledge has been passed down through ages, starting from its divine origin (Lord Krishna Himself) to the Sun-god Vivasvan, then to Manu (the progenitor of mankind), and finally to Ikshvaku (the first king of the Solar Dynasty). This ‘account’ underscores the integrity of the knowledge and the importance of its disciplic succession. Through this, the Lord establishes that He is not creating something new but revealing an eternal truth that had been lost over time.

Sentence - 1

———

श्रीभगवानुवाच ।

———

Meaning

શ્રી ભગવાન બોલ્યા.

The Supreme Lord said.

Meaning of Words

श्रीभगवान्		શ્રીભગવાન		Shreebhagavaan
શ્રી ભગવાન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ. ‘શ્રી’ એટલે ઐશ્વર્ય, સૌંદર્ય, સમૃદ્ધિ અને શુભતાનું પ્રતીક. ‘ભગવાન’ એટલે તે પરમ પુરુષ, જે છ ઐશ્વર્યો (જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, યશ, શ્રી, બળ અને ઐશ્વર્ય)થી સંપૂર્ણ હોય. અહીં તે જગતના પાલક અને નિયંતા શ્રીકૃષ્ણને નિર્દેશ કરે છે.			The Supreme Lord Refers to Lord Shri Krishna, the Supreme Personality of Godhead. ‘Shri’ denotes auspiciousness, prosperity, beauty, and divinity. ‘Bhagavan’ is a title for the Supreme Being, one who possesses all six opulences in full: complete knowledge, complete detachment, complete fame, complete wealth, complete strength, and complete beauty. In this context, it refers to Lord Krishna, the maintainer and controller of the universe.
उवाच		ઉવાચ		uvaacha
બોલ્યા, કહ્યું. ક્રિયાપદ જેનો અર્થ ‘કહ્યું’ અથવા ‘બોલ્યા’ થાય છે. અહીં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સંબોધીને કહે છે.			Said, spoke. A verb meaning ‘said’ or ‘spoke’. In this context, it indicates that Lord Krishna is now speaking to Arjuna.

Sentence - 2

———

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।

———

Meaning

મેં આ અવિનાશી યોગ વિવસ્વાનને કહ્યો હતો.

I instructed this imperishable Yoga to Vivasvan.

Meaning of Words

इमं		ઇમં		Imam
આ, આને. સર્વનામ જેનો અર્થ ‘આ’ અથવા ‘આને’ થાય છે, જે અહીં યોગના જ્ઞાનને નિર્દેશ કરે છે જેની વાત ભગવાન કરી રહ્યા છે.			This, this one. A pronoun meaning ‘this’ or ‘this one’, referring to the knowledge of Yoga that the Lord is speaking about.
विवस्वते		વિવસ્વતે		vivasvate
વિવસ્વાનને. સૂર્યદેવને. વિવસ્વાન એ સૂર્યદેવનું એક નામ છે. તેઓ સૂર્યમંડળના અધિષ્ઠાતા દેવ છે અને પ્રકાશ, ઉષ્મા અને જીવનના આધાર છે. હિંદુ ધર્મમાં તેઓ એક મુખ્ય દેવતા ગણાય છે. તેઓ ઈક્ષ્વાકુ વંશના પૂર્વજ, વૈવસ્વત મનુના પિતા અને કર્ણના પિતા પણ છે. અહીં તેમને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા સૌપ્રથમ યોગજ્ઞાન મેળવનાર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.			To Vivasvan. Refers to Vivasvan, the Sun-god. He is the presiding deity of the Sun planet, responsible for light, heat, and life on Earth. He is a prominent deity in Hinduism and is considered the progenitor of the Solar Dynasty (Surya Vamsha). He is also the father of Vaivasvata Manu and Karna. Here, he is identified as the first recipient of this divine Yoga knowledge directly from Lord Krishna.
योगं		યોગં		yogam
યોગ, આધ્યાત્મિક અનુશાસન. યોગ એટલે આત્માનો પરમાત્મા સાથેનો સંયોગ અથવા જોડાણ. તે વિવિધ આધ્યાત્મિક પ્રથાઓ અને સિદ્ધાંતોનો સમુહ છે, જે વ્યક્તિને આત્મજ્ઞાન અને મોક્ષ તરફ દોરી જાય છે. અહીં તે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા આપવામાં આવતા જ્ઞાન યોગ અને કર્મ યોગના સિદ્ધાંતોને સૂચવે છે.			Yoga, spiritual discipline. Yoga refers to the union or connection of the individual soul (Atman) with the Supreme Soul (Brahman). It is a comprehensive system of spiritual practices and principles aimed at self-realization and liberation. In this context, it refers to the profound spiritual knowledge, particularly the principles of Karma Yoga (the yoga of action) and Jnana Yoga (the yoga of knowledge), that Lord Krishna is imparting.
प्रोक्तवान्		પ્રોક્તવાન		proktavaan
કહ્યું હતું, ઉપદેશ આપ્યો. ભૂતકાળનું ક્રિયાપદ જેનો અર્થ ‘કહ્યું હતું’, ‘ઉપદેશ આપ્યો’ અથવા ‘સંપૂર્ણ રીતે સમજાવ્યું’ થાય છે. તે સૂચવે છે કે ભગવાને ભૂતકાળમાં આ જ્ઞાન વિવસ્વાનને આપ્યું હતું.			Instructed, spoke, taught. A past participle verb meaning ‘spoke’, ‘instructed’, or ‘fully explained’. It indicates that the Lord had previously imparted this knowledge to Vivasvan.
अहम्		અહમ્		aham
હું (ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ). ઉત્તમ પુરુષ સર્વનામ ‘હું’, અહીં બોલનાર તરીકે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને નિર્દેશ કરે છે. તે દર્શાવે છે કે ભગવાન સ્વયં આ જ્ઞાનના મૂળ સ્ત્રોત છે.			I (Lord Shri Krishna). The first-person pronoun ‘I’, referring to Lord Shri Krishna as the speaker. It indicates that the Lord Himself is the original source of this knowledge.
अव्ययम्		અવ્યયમ્		avyayam
અવિનાશી, શાશ્વત, અક્ષય. જેનો નાશ ન થાય, જે ક્યારેય ક્ષય ન પામે, સનાતન. આ શબ્દ દર્શાવે છે કે આ યોગનું જ્ઞાન શાશ્વત છે અને સમય કે પરિસ્થિતિના પ્રભાવથી નાશ પામતું નથી અથવા બદલાતું નથી. તે હંમેશા સમાન અને સત્ય રહે છે.			Imperishable, eternal, undecaying. Meaning ‘that which does not perish’, ‘eternal’, or ‘undecaying’. This word emphasizes that the knowledge of Yoga is timeless and not subject to destruction or change due to the passage of time or circumstances. It remains eternally true and constant.

Sentence - 3

———

विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥

———

Meaning

વિવસ્વાને મનુને કહ્યો અને મનુએ ઇક્ષ્વાકુને કહ્યો.

Vivasvan conveyed it to Manu, and Manu, in turn, told it to Ikshvaku.

Meaning of Words

विवस्वान्		વિવસ્વાન		Vivasvaan
વિવસ્વાન (સૂર્યદેવ). અહીં ફરીથી સૂર્યદેવ વિવસ્વાનનો ઉલ્લેખ છે, જેમને ભગવાને સીધો યોગનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. તેઓ આ જ્ઞાનને આગળના શિષ્યને આપનાર પ્રથમ ગુરુ બન્યા.			Vivasvan (the Sun-god). Refers again to Vivasvan, the Sun-god, who received the direct instruction of Yoga from the Lord. He became the first in the lineage to transmit this knowledge further.
मनवे		મનવે		manave
મનુને. મનુ એ માનવજાતિના પૂર્વજ, કાયદા ઘડનાર અને પ્રથમ રાજા ગણાય છે. દરેક કલ્પમાં ચોક્કસ મનુ હોય છે, અને વર્તમાન મનુ વૈવસ્વત મનુ છે, જે વિવસ્વાન (સૂર્યદેવ) ના પુત્ર છે. તેમને ‘મનુસ્મૃતિ’ જેવા ધર્મશાસ્ત્રોના પ્રણેતા માનવામાં આવે છે. વિવસ્વાન પાસેથી તેમને આ યોગનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હતું.			To Manu. Refers to Manu. Manu is considered the progenitor of mankind, a law-giver, and the first king. In Hindu cosmology, each cosmic cycle (Manvantara) is presided over by a specific Manu. The current Manu is Vaivasvata Manu, who is the son of Vivasvan (the Sun-god). He is credited with authoring the Manusmriti, a foundational text on Hindu law and ethics. He received this sacred knowledge of Yoga from his father, Vivasvan.
प्राह		પ્રાહ		praaha
કહ્યું, જાહેર કર્યું. ભૂતકાળનું ક્રિયાપદ જેનો અર્થ ‘કહ્યું’ અથવા ‘જાહેર કર્યું’ થાય છે. અહીં વિવસ્વાને મનુને જ્ઞાન આપ્યું તે દર્શાવે છે.			Spoke, declared. A verb in the past tense, meaning ‘spoke’ or ‘declared’. Here, it indicates that Vivasvan transmitted the knowledge to Manu.
मनुः		મનુ		Manu
મનુ. અહીં ફરીથી માનવજાતિના પૂર્વજ અને જ્ઞાનના પ્રાપ્તકર્તા મનુનો ઉલ્લેખ છે, જેઓ આ જ્ઞાનને આગળના શિષ્યને આપનાર બીજા ગુરુ બન્યા.			Manu. Refers again to Manu, the progenitor of mankind and the recipient of knowledge from Vivasvan. He became the next preceptor in this disciplic succession to transmit the knowledge further.
इक्श्वाकवे		ઇક્ષ્વાકવે		ikshvaakave
ઇક્ષ્વાકુને. ઇક્ષ્વાકુ એ સૂર્યવંશના (સૂર્યદેવના વંશ) પ્રથમ અને પ્રખ્યાત રાજા હતા, જેમની રાજધાની અયોધ્યા હતી. ભગવાન રામ પણ આ જ વંશમાં પ્રગટ થયા હતા. તેમનું નામ ‘ઇક્ષુ’ (શેરડી) પરથી આવ્યું હોવાનું મનાય છે, પરંતુ અહીં તે એક મહાન, ધર્મનિષ્ઠ રાજા તરીકે ઓળખાય છે, જેમને મનુ પાસેથી યોગનું જ્ઞાન મળ્યું હતું.			To Ikshvaku. Refers to Ikshvaku. Ikshvaku was the first and a very famous king of the Solar Dynasty (Surya Vamsha), with his capital in Ayodhya. Lord Rama, an incarnation of Vishnu, later appeared in this very dynasty. While his name literally means ‘sugar cane’ or ‘bitter gourd,’ in this context, it refers to a revered ancient king known for his righteousness, who received the knowledge of Yoga from Manu.
अब्रवीत्		અબ્રવીત્		abraviit
કહ્યું, બોલ્યા. ભૂતકાળનું ક્રિયાપદ જેનો અર્થ ‘કહ્યું’ અથવા ‘બોલ્યા’ થાય છે. અહીં મનુએ ઇક્ષ્વાકુને જ્ઞાન આપ્યું તે દર્શાવે છે.			Said, spoke. A verb in the past tense, meaning ‘said’ or ‘spoke’. Here, it indicates that Manu transmitted the knowledge to Ikshvaku.

---