Action - 03 - 03

The Shloka

———

श्रीभगवानुवाच ।

लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।

ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥

———

શ્રીભગવાનુવાચ ।

લોકેઽસ્મિન્ દ્વિવિધા નિષ્ઠા પુરા પ્રોક્તા મયાનઘ ।

જ્ઞાનયોગેન સાઙ્ખ્યાનાં કર્મયોગેન યોગિનામ્ ॥

———

Śrībhagavānuvāca ।

Loke’smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha ।

Jñānayogena sāṅkhyānāṁ karmayogena yoginām ॥

———

Meaning / Summary

આ શ્લોક ભગવદ્ ગીતાના ત્રીજા અધ્યાયનો આધારસ્તંભ છે. અર્જુનની ‘કયું શ્રેષ્ઠ છે?’ એવી મૂંઝવણનો જવાબ આપતા, ભગવાન સ્પષ્ટ કરે છે કે ત્યાં એક જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ નથી, પરંતુ જુદી જુદી પ્રકૃતિ અને વૃત્તિ ધરાવતા લોકો માટે બે ભિન્ન પરંતુ સમાનરૂપે માન્ય માર્ગો છે: જ્ઞાનયોગ અને કર્મયોગ. આ શ્લોક દર્શાવે છે કે આધ્યાત્મિક પ્રગતિ માટે માત્ર કર્મોનો ત્યાગ જ એકમાત્ર માર્ગ નથી, પરંતુ કર્મોને નિષ્કામ ભાવે કરવા પણ મોક્ષ તરફ લઈ જઈ શકે છે. તે જ્ઞાન અને કર્મ વચ્ચેનો ભેદ સમજાવે છે અને દર્શાવે છે કે બંને અંતિમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચવાના માન્ય માર્ગો છે.

શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે નિષ્પાપ અર્જુન! આ લોકમાં મેં પૂર્વે બે પ્રકારની નિષ્ઠા (આધ્યાત્મિક માર્ગ) કહી હતી - સાંખ્યયોગીઓ માટે જ્ઞાનયોગ દ્વારા અને યોગીઓ (કર્મયોગીઓ) માટે કર્મયોગ દ્વારા.

આ શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે કે તેમણે પહેલાથી જ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ માટે બે મુખ્ય માર્ગો કહ્યા છે: સાંખ્યયોગીઓ (જ્ઞાનીઓ) માટે જ્ઞાનયોગ અને કર્મયોગીઓ માટે કર્મયોગ. આ દ્વારા, તેઓ અર્જુનની મૂંઝવણ દૂર કરે છે કે કયો માર્ગ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે બંને માર્ગો ભિન્ન પ્રકૃતિના લોકો માટે છે.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનની મૂંઝવણનો જવાબ આપતા કહે છે કે, ‘હે પાપરહિત અર્જુન!’ (કારણ કે અર્જુનનું હૃદય નિર્મળ છે અને તે સાચી જિજ્ઞાસાથી પ્રશ્ન પૂછી રહ્યો છે), ‘મેં આ જગતમાં આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે બે મુખ્ય પ્રકારના માર્ગો અથવા નિષ્ઠા (નિશ્ચિત જીવનશૈલી) અગાઉથી જ વર્ણવી છે.’ આ બે માર્ગોમાં પ્રથમ છે જ્ઞાનયોગ, જે જ્ઞાન માર્ગના અનુયાયીઓ (સાંખ્યયોગીઓ) માટે છે, જેઓ તત્વજ્ઞાન અને આત્મજ્ઞાન દ્વારા મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવા માંગે છે. બીજો માર્ગ કર્મયોગ છે, જે કર્મ કરનારા યોગીઓ (કર્મયોગીઓ) માટે છે, જેઓ ફળની આસક્તિ વગર નિષ્કામ ભાવે કર્તવ્યોનું પાલન કરીને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા માંગે છે. ભગવાન સ્પષ્ટ કરે છે કે આ કોઈ નવી વાત નથી, પરંતુ તેમણે અગાઉથી જ આ ભેદ સમજાવ્યો છે. આમ, તેઓ અર્જુનને સમજાવે છે કે બંને માર્ગો માનવ કલ્યાણ માટે જ છે, અને દરેક વ્યક્તિ માટે તેમની પ્રકૃતિ અને વૃત્તિ અનુસાર એક માર્ગ વધુ સુસંગત હોઈ શકે છે.

This shloka forms a cornerstone of Bhagavad Gita’s third chapter. Addressing Arjuna’s confusion of ‘which is better?’, the Lord clarifies that there isn’t a single ‘better’ path, but two distinct yet equally valid paths for people with different natures and inclinations: Jñāna Yoga and Karma Yoga. This verse signifies that mere renunciation of actions is not the only way to spiritual progress; rather, performing actions selflessly can also lead to liberation. It distinguishes between the path of knowledge and the path of action, showing that both are valid means to reach the ultimate goal.

The Supreme Lord said: O sinless one (Arjuna)! In this world, a twofold path was previously declared by Me: by the Yoga of Knowledge for the Sankhyas (those inclined towards knowledge), and by the Yoga of Action for the Yogis (those inclined towards action).

In this shloka, Lord Shri Krishna clarifies to Arjuna that He has previously declared two main paths for spiritual achievement: Jñāna Yoga for the Sāṅkhyā (those inclined towards knowledge) and Karma Yoga for the Yogis (those inclined towards action). By doing so, He resolves Arjuna’s confusion about which path is superior, explaining that both paths are suitable for people of different temperaments.

Lord Shri Krishna, addressing Arjuna, clarifies his confusion by stating, ‘O sinless one!’ (addressing Arjuna as ‘Anagha’ because of his pure intent and genuine spiritual inquiry). ‘In this world, I have previously declared two distinct paths or disciplines (Niṣṭhā) for spiritual progress.’ These two paths are, firstly, the path of Jñāna Yoga (Yoga of Knowledge) for those who are adherents of the Sānkhya philosophy (Sāṅkhyānām), meaning those who seek liberation through philosophical understanding, self-knowledge, and discrimination between the Self and non-Self. The second path is Karma Yoga (Yoga of Action) for the Yogis (Yoginām), implying those who are engaged in action and seek liberation by performing their duties selflessly, without attachment to the results. The Lord emphasizes that this distinction is not new but was declared by Him previously. Thus, He explains to Arjuna that both paths lead to ultimate welfare, and one’s temperament and inclination determine which path is more suitable for an individual.

Sentence - 1

———

श्रीभगवानुवाच ।

———

Meaning

શ્રીભગવાન બોલ્યા.

The Supreme Lord said.

Meaning of Words

श्रीभगवान्		શ્રીભગવાન		Śrībhagavān
અહીં ‘શ્રીભગવાન’ શબ્દ શ્રીકૃષ્ણ માટે વપરાય છે. ‘ભગવાન’ એવા પરમ પુરુષને કહેવાય છે જે સંપૂર્ણ ઐશ્વર્ય (સંપૂર્ણ ધન અને શક્તિ), સંપૂર્ણ વીર્ય (શક્તિ), સંપૂર્ણ યશ (કીર્તિ), સંપૂર્ણ શ્રી (સૌંદર્ય), સંપૂર્ણ જ્ઞાન (સમગ્ર સૃષ્ટિનું જ્ઞાન) અને સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય (અલિપ્તતા) - આ છ ગુણોથી યુક્ત હોય. શ્રીકૃષ્ણ આ બધા ગુણોના સાક્ષાત્ સ્વરૂપ હોવાથી તેમને ‘શ્રીભગવાન’ કહેવાય છે.			Shri Bhagavan / The Supreme Lord Here, ‘Shri Bhagavan’ refers to Lord Shri Krishna. ‘Bhagavan’ is a term used for the Supreme Person who possesses six opulences in their entirety: complete opulence (wealth and power), complete strength (prowess), complete glory (fame), complete beauty, complete knowledge (of all creation), and complete detachment. As Shri Krishna embodies all these qualities perfectly, He is addressed as ‘Shri Bhagavan’.
उवाच		ઉવાચ		uvāca
‘ઉવાચ’ નો અર્થ ‘કહ્યું’ અથવા ‘બોલ્યા’. આ શબ્દ સૂચવે છે કે હવે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના પ્રશ્નોનો જવાબ આપવા અથવા તેની શંકાઓ દૂર કરવા માટે બોલવાનું શરૂ કરી રહ્યા છે.			said / spoke ‘Uvāca’ means ‘said’ or ‘spoke’. This word indicates that Lord Shri Krishna is now beginning to speak, either in response to Arjuna’s questions or to clear his doubts.

Sentence - 2

———

लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।

———

Meaning

હે નિષ્પાપ અર્જુન! આ લોકમાં મેં પૂર્વે બે પ્રકારની નિષ્ઠા (આધ્યાત્મિક માર્ગ) કહી હતી.

O sinless one (Arjuna)! In this world, a twofold path was previously declared by Me.

Meaning of Words

लोकेऽस्मिन्		લોકેઽસ્મિન્		Loke’smin
આ લોકમાં ‘લોકે’ એટલે ‘જગતમાં’ અથવા ‘આ સંસારમાં’. ‘અસ્મિન્’ એટલે ‘આ’. આમ, ‘લોકેઽસ્મિન્’ એટલે ‘આ જગતમાં’, જે મનુષ્યલોકની વાત કરે છે, જ્યાં મનુષ્યો મુક્તિ માટેના માર્ગો શોધી રહ્યા છે.			‘Loke’ means ‘in the world’ or ‘in this existence’. ‘Asmin’ means ‘in this’. Thus, ‘Loke’smin’ means ‘in this world’, referring to the human realm where individuals seek paths to liberation.
द्विविधा		દ્વિવિધા		dvividhā
‘દ્વિવિધા’ એટલે ‘બે પ્રકારની’, ‘બે પ્રકારના’. ભગવાન અહીં મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા માટે ઉપલબ્ધ બે ભિન્ન આધ્યાત્મિક માર્ગોની વાત કરી રહ્યા છે.			twofold / of two kinds ‘Dvividhā’ means ‘of two kinds’ or ‘twofold’. The Lord is referring to two distinct spiritual paths available for attaining liberation.
निष्ठा		નિષ્ઠા		niṣṭhā
નિષ્ઠા / આધાર ‘નિષ્ઠા’ એટલે ‘દૃઢ શ્રદ્ધા’, ‘નિશ્ચિત માર્ગ’, ‘જીવનશૈલી’, અથવા ‘આધાર’. અહીં તેનો અર્થ આધ્યાત્મિક પ્રગતિ માટે અપનાવવામાં આવતી પ્રતિબદ્ધતા અથવા નિશ્ચિત માર્ગ છે.			discipline / devotion / firm adherence / path ‘Niṣṭhā’ means ‘firm devotion’, ‘fixed path’, ‘way of life’, or ‘foundation’. Here, it refers to the commitment or specific path adopted for spiritual progress.
पुरा		પુરા		purā
પહેલાં / પૂર્વે ‘પુરા’ એટલે ‘પહેલાં’, ‘પૂર્વે’ અથવા ‘પ્રાચીન કાળમાં’. ભગવાન અહીં સ્પષ્ટ કરે છે કે આ બે માર્ગોનું વર્ણન તેમણે અગાઉ પણ કર્યું છે, એટલે કે અર્જુનની મૂંઝવણ નવી નથી અને આ જ્ઞાન અગાઉથી જ પ્રસ્થાપિત થયેલું છે.			previously / formerly ‘Purā’ means ‘previously’, ‘formerly’, or ‘in ancient times’. The Lord clarifies here that He had described these two paths before, implying that Arjuna’s confusion is not new and this knowledge is already established.
प्रोक्ता		પ્રોક્તા		proktā
કહેવામાં આવી છે / વર્ણવવામાં આવી છે ‘પ્રોક્તા’ એટલે ‘કહેવામાં આવી છે’, ‘વર્ણવવામાં આવી છે’ અથવા ‘ઘોષિત કરવામાં આવી છે’. આ શબ્દ દર્શાવે છે કે આ સિદ્ધાંત ભગવાન દ્વારા સ્પષ્ટપણે અગાઉ કહેવામાં આવ્યો છે.			declared / stated / spoken ‘Proktā’ means ‘declared’, ‘stated’, or ‘spoken’. This word indicates that this principle has been clearly articulated by the Lord previously.
मया		મયા		mayā
મારા દ્વારા / મેં ‘મયા’ એટલે ‘મારા દ્વારા’. અહીં ‘મારા’ નો અર્થ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પોતે છે. તેઓ ભારપૂર્વક કહે છે કે આ જ્ઞાન કોઈ બીજા દ્વારા નહીં પણ તેમના દ્વારા જ આપવામાં આવ્યું છે.			‘Mayā’ means ‘by Me’. Here ‘Me’ refers to Lord Shri Krishna Himself. He emphasizes that this knowledge was given by Him, not by anyone else.
अनघ		અનઘ		anagha
હે પાપરહિત / હે નિષ્પાપ ‘અનઘ’ એટલે ‘પાપરહિત’, ‘નિષ્પાપ’, ‘નિર્મળ’. આ શબ્દ અર્જુનને સંબોધવા માટે વપરાય છે. અર્જુનનું હૃદય શુદ્ધ છે અને તે સત્યને જાણવાની ઉત્સુકતા ધરાવે છે, તેથી ભગવાન તેને ‘અનઘ’ કહીને સંબોધે છે. આ સંબોધન અર્જુનની પાપ રહિતતા અને શુદ્ધતા દર્શાવે છે, જે તેને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન ગ્રહણ કરવા માટે યોગ્ય પાત્ર બનાવે છે.			O sinless one / O flawless one ‘Anagha’ means ‘sinless’, ‘flawless’, ‘pure’. This word is used to address Arjuna. Arjuna’s heart is pure and he is eager to know the truth, so the Lord addresses him as ‘Anagha’. This address signifies Arjuna’s sinlessness and purity, making him a fit recipient for spiritual knowledge. It also suggests that his confusion stems from a genuine desire for righteousness, not from any flaw in character.

Sentence - 3

———

ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥

———

Meaning

સાંખ્યયોગીઓ માટે જ્ઞાનયોગ દ્વારા અને યોગીઓ (કર્મયોગીઓ) માટે કર્મયોગ દ્વારા (આ નિષ્ઠા છે).

For the Sankhyas (those who follow the path of knowledge), it is by the Yoga of Knowledge; and for the Yogis (those who follow the path of action), it is by the Yoga of Action.

Meaning of Words

ज्ञानयोगेन		જ્ઞાનયોગેન		Jñānayogena
‘જ્ઞાનયોગેન’ એટલે ‘જ્ઞાનયોગ દ્વારા’. આ માર્ગમાં વ્યક્તિ આત્મા-અનાત્માના ભેદને સમજીને, પોતાના સ્વરૂપનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, અને સંસારની અનિત્યતા તથા બ્રહ્મની સત્તાનું જ્ઞાન મેળવીને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ માર્ગમાં ધ્યાન, મનન અને શાસ્ત્ર અધ્યયન પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.			by the Yoga of Knowledge / by the path of knowledge ‘Jñānayogena’ means ‘by the Yoga of Knowledge’. In this path, an individual attempts to achieve liberation by understanding the distinction between the Self and non-Self, attaining knowledge of one’s true nature, and realizing the impermanence of the world and the reality of Brahman. This path emphasizes meditation, contemplation, and scriptural study.
साङ्ख्यानाम्		સાઙ્ખ્યાનામ્		Sāṅkhyānām
સાંખ્યયોગીઓ માટે / જ્ઞાનીઓ માટે ‘સાંખ્યાનામ્’ એટલે ‘સાંખ્યયોગીઓ માટે’ અથવા ‘જ્ઞાન માર્ગના અનુયાયીઓ માટે’. સાંખ્યદર્શન એ એક વૈદિક દર્શન છે જે સૃષ્ટિના તત્ત્વોનું વિશ્લેષણ કરે છે અને આત્મા તથા પ્રકૃતિના ભેદને સ્પષ્ટ કરે છે. અહીં, ‘સાંખ્ય’ શબ્દ જ્ઞાન દ્વારા મુક્તિ મેળવવા માંગતા લોકોને સૂચવે છે, જેઓ તત્ત્વોના વિવેક અને આત્મજ્ઞાન દ્વારા પરમ સત્યને જાણવાનો પ્રયાસ કરે છે.			for the Sankhyas / for those who follow the path of knowledge ‘Sāṅkhyānām’ means ‘for the Sankhyas’ or ‘for the followers of the path of knowledge’. Samkhya is a Vedic philosophical system that analyzes the elements of creation and clarifies the distinction between the soul (Purusha) and primal matter (Prakriti). Here, the term ‘Sankhya’ refers to those who seek liberation through knowledge, who try to realize the ultimate truth through discrimination of elements and self-knowledge, often involving renunciation of worldly activities.
कर्मयोगेन		કર્મયોગેન		Karmayogena
‘કર્મયોગેન’ એટલે ‘કર્મયોગ દ્વારા’. આ માર્ગમાં વ્યક્તિ ફળની આસક્તિ રાખ્યા વિના, નિષ્કામ ભાવે પોતાના કર્તવ્યોનું પાલન કરે છે. કર્મોને ઈશ્વરને અર્પણ કરીને અથવા નિરપેક્ષ ભાવે કરીને, વ્યક્તિ ચિત્તશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે અને ધીમે ધીમે મોક્ષ તરફ આગળ વધે છે.			by the Yoga of Action / by the path of action ‘Karmayogena’ means ‘by the Yoga of Action’. In this path, an individual performs their duties without attachment to the results, with a selfless attitude. By offering actions to the Divine or performing them without expectation, one achieves purification of the mind and gradually progresses towards liberation.
योगिनाम्		યોગિનામ્		Yoginām
યોગીઓ માટે / કર્મયોગીઓ માટે ‘યોગીનામ્’ એટલે ‘યોગીઓ માટે’ અથવા ‘કર્મયોગીઓ માટે’. અહીં ‘યોગી’ શબ્દ તે લોકોને સૂચવે છે જેઓ કર્મયોગના માર્ગે ચાલીને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવા માંગે છે. તેઓ કર્મોના બંધનમાંથી મુક્ત થવા માટે નિષ્કામ ભાવે કર્તવ્યોનું પાલન કરે છે અને યોગ દ્વારા મન તથા ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ મેળવે છે. આ ‘યોગી’ એવા વ્યક્તિ છે જેઓ કાર્યરત હોવા છતાં આધ્યાત્મિક રીતે સંલગ્ન છે.			for the Yogis / for those who follow the path of action ‘Yoginām’ means ‘for the Yogis’ or ‘for the Karma Yogis’. Here, the term ‘Yogi’ refers to those who wish to achieve liberation by following the path of Karma Yoga. They perform their duties selflessly to free themselves from the bondage of actions and gain control over the mind and senses through Yoga. These ‘Yogis’ are individuals who remain spiritually aligned even while engaged in worldly activities.

---